Teuta Sadiku – Vështrim për poezitë e Fatbardh Amursi Rustemi
Moderator 
A ËSHTË MODERNITETI NJË PROJEKT I EMANCIPIMIT NJERËZOR, APO NJË PROCES QË PRODHON FORMA TË REJA ILUZIONI DHE HUMBJEJE?
Poezia e Fatbardh Amursi Rustemi kërkon një qasje hermeneutike që e konsideron tekstin poetik si një strukturë shumëplanëshe ku kuptimi prodhohet nga ndërthurja e ironisë, mitologjisë dhe reflektimit filozofik. Në këtë analizë përdoret një metodë interpretimi dialektik, ku teksti poetik lexohet në raport me konceptet e filozofisë moderne dhe të teorisë së kulturës.
Në këtë perspektivë, poezia mund të interpretohet në tri nivele të ndërthurura:
niveli filozofik : kriza epistemologjike e së vërtetës dhe autoritetit;
niveli kulturor : transformimi i realitetit në spektakël dhe simulim;
niveli ekzistencial : humbja e orientimit të subjektit modern.
Këto nivele nuk janë të ndara, por formojnë një arkitekturë semantike të brendshme të poezisë.
Vargu:
“Apokrifi na u bë spekulant,
plagjiatoristi trafikant me doktoraturë”
nuk është thjesht një satirë ndaj plagjiaturës akademike. Në plan filozofik ai artikulon një krizë më të thellë: erosionin e autoritetit epistemologjik të dijes.
Në traditën klasike, që nga Plato, dija lidhej me nocionin e aletheia-s, pra të së vërtetës si zbulim i realitetit. Në dialogun Republic, Platoni e konsideron filozofin si figurën që ka detyrën morale për të dalluar të vërtetën nga imitimi.
Në poezinë e Rustemit kjo hierarki përmbyset. Dija nuk është më zbulim i së vërtetës, por produkt i simulimit institucional.
Kjo situatë i afrohet analizës së Jean Baudrillard në librin “Simulacra and Simulation”, ku ai argumenton se në kulturën bashkëkohore kopjet dhe simulimet fillojnë të zëvendësojnë realitetin. Në këtë kontekst, figura e “plagjiatoristit me doktoraturë” është një simulakër i dijes ,një autoritet që ekziston vetëm si formë institucionale, por jo si përmbajtje intelektuale.
Ky fenomen mund të lexohet edhe në dritën e analizës së Michel Foucault mbi marrëdhënien midis dijes dhe pushtetit në veprën “Discipline and Punish” Foucault tregon se institucionet e dijes shpesh prodhojnë diskurse që legjitimojnë forma të caktuara pushteti.
Në këtë perspektivë, poezia e Rustemit paraqet një diagnozë filozofike të epokës sonë:
institucionet që duhet të prodhojnë të vërtetën prodhojnë simulime të saj.
institucionet që duhet të prodhojnë të vërtetën prodhojnë simulime të saj.
Në nivelin kulturor poezia analizon transformimin e realitetit social në një sistem imazhesh dhe simbolesh konsumi.
Vargjet:
“Plagët u kthyen në tatuazhe,
robat e zisë u kthyen në modë”
robat e zisë u kthyen në modë”
paraqesin një metaforë shumë të fuqishme të një procesi kulturor: estetizimin e tragjedisë.
Filozofi dhe teoricieni social Guy Debord, në librin “The Society of the Spectacle”, argumenton se në kapitalizmin e avancuar realiteti zëvendësohet nga një rrjet imazhesh që konsumohen si spektakël. Në këtë sistem, përvoja reale humb dimensionin e saj etik dhe transformohet në një objekt estetik.
Në poezinë e Rustemit ky proces shfaqet përmes një inversioni simbolik ,plaga që tradicionalisht simbolizon vuajtjen , shndërrohet në tatuazh, një objekt estetik.
Ky transformim i përvojës tragjike në stil apo modë është një shenjë e asaj që sociologu Zygmunt Bauman e quan në librin “Liquid Modernity” lëngëzimi i përvojës njerëzore. Në modernitetin e vonë, përvojat nuk kanë më stabilitet moral; ato bëhen të përkohshme dhe të konsumueshme.
Në këtë kuptim, poezia nuk kritikon vetëm kulturën e konsumit, por një proces më të thellë: transformimin e realitetit në imazh dhe të përvojës në spektakël.
Dimensioni më i thellë i poezisë është reflektimi ekzistencial mbi gjendjen e njeriut modern.
“Ngritëm himnin e ri të lirë, po nga na dolën kaq shumë skllevër?”
Këtu pyetja shpreh një paradoks të thellë të modernitetit. Në teori, moderniteti ka ndërtuar një diskurs të fortë mbi lirinë individuale. Megjithatë, në praktikë kjo liri shpesh shoqërohet me forma të reja varësie , ekonomike, mediatike dhe kulturore.
Ky paradoks është analizuar nga filozofi Jean-Paul Sartre në veprën “Being and Nothingness”, ku ai argumenton se njeriu është i dënuar me liri, por shpesh arratiset nga kjo liri përmes asaj që Sartre e quan bad faith (mashtrimi i vetvetes).
Në fund të poezisë shfaqet referenca mitologjike:
“Baba Homer, thuaj Eneut të kthehet.”
Kjo figurë simbolike lidhet me traditën epike të Homerit dhe me figurën e udhëtarit mitik Odisesë dhe Eneas.
Në kulturën klasike këta heronj simbolizonin kthimin në atdhe dhe në identitet. Në poezinë e Rustemit, përmendja e tyre ka një kuptim modern të kundërt: ajo sugjeron se njeriu modern nuk ka më një Ithakë ku të kthehet.
Kjo ide rezonon me analizën e Martin Heidegger në librin” Being and Time”, ku ai argumenton se njeriu modern jeton në një gjendje të humbjes së banimit autentik në botë.
Në këtë kuptim, poezia e Rustemit lexohet si një reflektim mbi krizën ekzistenciale të orientimit njerëzor në epokën moderne.
Në një lexim të thelluar hermeneutik, poezia e Fatbardh Amursi Rustemit nuk është vetëm një satirë sociale, por një diagnostikë filozofike e modernitetit.
Në këtë mënyrë poezia ndërton një reflektim mbi fatin e njeriut bashkëkohor dhe shtron një pyetje thelbësore për qytetërimin
A është moderniteti një projekt i emancipimit njerëzor, apo një proces që prodhon forma të reja iluzioni dhe humbjeje?
Teuta Sadiku
