Teura Sadiku - Ese Interpretative
Moderator 
Një studim nga Teuta Sadiku për tregimin "Martesa e parë"
Ky tekst është një prozë-poemë narrative: një tregim i shkurtër me densitet të lartë poetik, i cili funksionon njëkohësisht si mini‑roman rolesh dhe si ese letrare me prirje antropologjike. Ai nuk është thjesht një tregim nostalgjik për fëmijërinë, por një strukturë komplekse ku martesa shfaqet si rit iniciativ, si lojë fëmijësh dhe si performancë sociale.
1. Martesa si rit i improvizuar
Në qendër të fragmentit ndërtohet një martesë që nuk i përket as institucionit fetar, as atij civil. Teksti hapet me një mohim të dyfishtë: pa hënë, pa ditë, pa kishë dhe pa xhami. Ky mohim e zhvesh martesën nga institucionalizimi klasik dhe e zhvendos atë në një hapësirë laike dhe postrituale. Megjithatë, nuk kemi të bëjmë me një tekst parritual, sepse rituali mbijeton në forma arkaike: shkëmbimi i gjakut, kapja e gishtave, dhënia e besës.
Këtu martesa shfaqet si marrëveshje e improvizuar, e bërë trup dhe gjuhë, një kontratë e pashkruar që ruan sakrificën dhe besimin, por refuzon autoritetin institucional.
2. Simbolika e gjakut: kurorëzim arkaik
Një nga momentet më të forta simbolike të tekstit është pija e gjakut dhe prerja e gishtit. Kjo skenë lidhet drejtpërdrejt me paktin e gjakut, një formë paramoderne e kurorëzimit. Erotika këtu është e pavetëdijshme, e butë dhe delikate; ajo nuk shfaqet si dëshirë e artikuluar, por si intuitë trupore.
Dashuria, në këtë kuptim, nuk idealizohet: ajo shfaqet si kontratë, si marrëveshje simbolike që kërkon dhënie dhe sakrificë.
3. Humori si armë kritike
Arma kryesore e fragmentit është humori. Një humor i ngrohtë, melodramatik dhe absurd, që e bën tekstin njëkohësisht të gjallë dhe kritik. Imitimi i babait – “më rremëlengëse, mishi u mbarua” – dhe pyetja groteske “çfarë do të hamë për drekë, moj grua” e shndërrojnë martesën në një teatër rolesh.
Ky humor nuk është i pafajshëm: ai zbulon se rolet gjinore janë të mësuara, të trashëguara përmes imitimit dhe jo të natyrshme. Fëmijët luajnë martesën me seriozitet absurd, duke e zbuluar artificialitetin e saj.
4. Kuzhina si skenë teatrale
Hapësira kryesore e tregimit nuk është shtëpia në tërësi, por kuzhina. Ajo përshkruhet si dhomë e madhe me aneks, me tuba sobash të lidhura me varak. Kjo nuk është thjesht dekor realist, por skenë teatrore ku riprovohet familja.
Kuzhina bëhet vendi ku performohet burri dhe gruaja, një hapësirë vallëzuese, groteske dhe e zbrazët nga ushqimi real. Shtëpia e fëmijëve është kopje e shtëpisë së të rriturve, por pa substancë: një simulakër familjar.
5. Kukulla: fëmija i imagjinuar
Një simbol kyç është kukulla. Ajo përfaqëson fëmijën e një familjeje imagjinare. Por kukulla plastike “rëndon si plumb”, duke e zhveshur lojën nga lehtësia. Ajo bëhet barrë, peshë simbolike e përgjegjësisë që imitohet, por nuk kuptohet ende.
Kukulla e rëndë tregon se edhe imagjinata mbart struktura autoritare: familja, edhe kur luhet, është e ngarkuar me pritshmëri dhe peshë sociale.
Ky tekst është një komedi familjare me ton antropologjik, ku institucioni i martesës çmitizohet përmes lojës, humorit dhe ritualit arkaik. Ai nuk e mohon ritualin, por e zhvendos atë nga autoriteti në trup, nga ligji në lojë, nga institucioni në imagjinatë.
Në këtë kuptim, kemi të bëjmë me një tekst poetikisht të dendur, kritikisht të mprehtë dhe estetikisht të gjallë, ku fëmijëria shfaqet si pasqyra më e sinqertë e botës së të rriturve.
Teza e esesë
Teza kryesore: Tregimi “Martesa e parë” e ndërton martesën jo si institucion juridik apo fetar, por si performancë trupore dhe gjuhësore, të mësuar në fëmijëri përmes imitimit, lojës dhe ritualeve arkaike. Teksti tregon se autoriteti, identiteti gjinor dhe intimiteti nuk janë esenca natyrore, por role që mishërohen në trup, testohen në lojë dhe bëhen reale vetëm kur kanë kosto simbolike ose fizike. Fëmijëria shfaqet kështu si laboratori ku prodhohet bota sociale e të rriturve.
Pikat kryesore të esesë
1. Mohimi i institucionit si pozicion estetik
Hapja e tregimit me formulën “pa hoxhë e pa prift, pa kishë e pa xhami” nuk është thjesht përshkrim rrethanor, por një akt estetik i vetëdijshëm. Teksti zhvendos martesën nga hapësira publike e ligjit dhe fesë në hapësirën private të lojës fëmijërore. Ky mohim i autoritetit institucional nuk e zbraz martesën nga kuptimi; përkundrazi, e ngarkon atë me një intensitet tjetër, më trupor dhe më intim. Martesa nuk shpallet, por luhet.
2. Rituali i gjakut: trup kundër dokumentit
Prerja e gishtit dhe pirja e gjakut funksionojnë si rit arkaik i kurorëzimit. Në botën e fëmijëve kontrata nuk shkruhet, por gdhendet në trup. Dhimbja bëhet garanci e vërtetësisë. Martesa është “e vërtetë” jo sepse njihet nga shoqëria, por sepse kushton. Gjaku këtu nuk është romantik; ai është substancë lidhëse, shenjë se lidhja nuk është ide abstrakte, por marrëdhënie e mishëruar.
3. Martesa si performancë e mësuar
Fëmijët nuk e shpikin martesën; ata e riprodhojnë atë. Ata kanë dëgjuar gjuhën e të rriturve, kanë parë gjestet, kanë mësuar hierarkinë. Pyetja “Çfarë do të hamë për drekë, moj grua?” është një nga kulmet e tekstit sepse tregon se gjuha prodhon realitet. Mjafton një fjalë – “grua” – dhe e gjithë bota patriarkale aktivizohet me pritshmëritë, rregullat dhe rolet e saj. Humori këtu është kritik: ai e ekspozon autoritetin si diçka të mësuar dhe të imitueshme.
4. Autoriteti mashkullor: imitim dhe zbutje
Imitimi i figurës së babait (“merre e lëre, se mishi u mbarua”) tregon se autoriteti mashkullor është njohur dhe pranuar, por jo pa distancë ironike. Teksti nuk ndalet në parodi të thatë; ai e zbut autoritetin përmes intimitetit. Kur rëfyesi thotë se i pëlqente gjithçka që ishte e saj dhe prej duarve të saj, martesa fëmijërore shfaqet si version i butë i patriarkatit, ku pushteti ekziston, por nuk shtyp.
5. Kuzhina dhe dekorit si teori e heshtur
Kuzhina është skena kryesore e tregimit. Ajo nuk është vetëm hapësirë fizike, por hapësirë simbolike e familjes. Tubat e sobës të lidhur me varak janë një estetikë e varfërisë së zbukuruar, një përpjekje për dinjitet. Tekstet e mira, si ky, e kthejnë dekorin në teori pa e emërtuar atë: hapësira flet për marrëdhënie, për mungesë, për përpjekje për normalitet.
6. Kukulla: fëmija simbolik dhe barra e përgjegjësisë
Kukulla plastike me peshë “si plumb” është një nga figurat më të forta të tregimit. Ajo është fëmija i tyre imagjinar, por edhe peshë simbolike e prindërimit. Ushqimi real i jepet kafshës reale, ndërsa ushqimi simbolik i jepet fëmijës simbolik. Kjo përmbysje tregon se në botën e fëmijëve kuptimi është më i fortë se nevoja biologjike. Dashuria fëmijërore nuk është naive; ajo merr përsipër edhe atë që nuk e kupton.
7. Prindërimi si mësim dhe si sinqeritet
Larja e kukullës, mbulimi me çarçafë, ndërrimi i saj me nusen tregojnë se prindërimi është njëkohësisht i mësuar dhe i sinqertë. Teksti shtron në heshtje pyetjen themelore: sa nga ajo që quajmë “natyrë” në familje është në fakt rezultat imitimi dhe performance? Përgjigjja nuk jepet si tezë teorike, por si veprim i luajtur me seriozitet.
8. Episodi i doktorit: autoriteti mbi trupin
Figura e doktorit përfaqëson autoritetin modern. Ai ka të drejtë të prekë trupin, ta ekzaminojë, ta diagnozërojë. Në tregim, ky autoritet shfaqet i butë, i qeshur dhe i pafajshëm. Skena e gjilpërës mbi kërthizë dhe skuqja e nuses janë moment liminal, ku fëmija fillon të kuptojë trupin pa e seksualizuar ende. Autoriteti bëhet justifikim për afërsi.
9. Autoriteti i trupit dhe identiteti i shumëfishtë
Titulli “autoriteti i trupit” del i saktë sepse teksti tregon se pushteti fillon aty ku lejohet prekja e trupit të tjetrit. Në fund, pyetja “nuk e dija nëse po përqafonte doktorin apo burrin e saj” përmbledh gjithë tregimin: identiteti nuk është i qëndrueshëm, por një seri rolesh që vishen për të dashur.
Përmbyllje
Tregimi nuk është thjesht rikujtim i fëmijërisë, por një reflektim i thellë mbi mënyrën se si ndërtohet intimiteti njerëzor. Ai sugjeron se dashuria, autoriteti dhe familja nuk janë esenca natyrore, por skena ku luajmë role me seriozitet të plotë. Dhe pikërisht sepse luhet seriozisht, loja bëhet e vërtetë.
