Teuta Sadiku
Moderator 
Gjuha si vendbanim i kujtesës: mbi lindjen, përkthimin dhe transformimin e një poezie
Kur një poezi apo histori vjen në shqip, zakonisht ajo lidhet me rrënjën: fëmijërinë, Shqipërinë, vitet para emigrimit, aromat, terrenin, zërat e parë. Gjuha amtare nuk është vetëm sistem fjalësh , është mënyrë ndjesie. Personazhet që “kokëfortësohen” dhe duan shqipen, në fakt po kërkojnë autenticitetin e burimit të tyre.
Por kur mendimi të vjen në greqisht, kjo nuk është rastësi. Kam jetuar për vite në Greqi. Përditshmëria, rruga, puna, miqtë, brezi i dytë , këto kanë ndërtuar një shtresë tjetër të ndërgjegjes . Nganjëherë ndjenja lind direkt në gjuhën ku është përjetuar. Nuk përkthehet ,ajo lind aty.
Kjo nuk është ndarje. Është pasurim.
Shumë autorë dygjuhësh e kanë përjetuar këtë tension krijues. Samuel Beckett zgjodhi të shkruante edhe në frëngjisht për të “pastruar” stilin e tij. Vladimir Nabokov kaloi nga rusishtja në anglisht dhe shpesh e përkthente vetë veten. Ismail Kadare është përkthyer e ripunuar në gjuhë të tjera duke ruajtur thelbin, por duke pranuar se çdo gjuhë i jep një frymëmarrje tjetër veprës.
Çfarë ndodh kur ia besojmë ndjenjat, historinë tonë një gjuhe tjetër?
Disa fjalë humbin hijet e tyre kulturore.Disa shprehje fitojnë një dritë të re.Disa emocione bëhen më të zhveshura, disa bëhen më të përmbajtura.
Por emocionet themelore , malli, dhimbja, dashuria, humbja, shpresa , janë universale. Ato e gjejnë rrugën e tyre.
Sfida më e madhe nuk është përkthimi i fjalës.
Është përkthimi i ritmit të brendshëm.
Është përkthimi i ritmit të brendshëm.
Fakti që disa histori refuzojnë greqishten tregon se ato janë të rrënjosura në kujtesën shqiptare.
Fakti që disa lindin në greqisht tregon se nuk jam më vetëm ajo që isha para viteve ’90 jam edhe ajo pas emigrimit.
Fakti që disa lindin në greqisht tregon se nuk jam më vetëm ajo që isha para viteve ’90 jam edhe ajo pas emigrimit.
Kjo nuk është përçarje identitare.
Është një identitet i dyfishtë krijues, për çdo krijues.
Është një identitet i dyfishtë krijues, për çdo krijues.
Poezia që kam sjellë nuk është përkthim. Ajo ka lindur drejtpërdrejt në gjuhën greke. Mendimi ka ardhur në greqisht, emocioni është formuar në greqisht dhe vargu është shkruar pa ndërmjetësim. Ky fakt nuk është thjesht teknik; është egzistues. Sepse kur një tekst lind në një gjuhë të dytë, ai dëshmon për një zhvendosje të brendshme të vetëdijes krijuese. Ai tregon se gjuha nuk është më vetëm mjet shprehjeje, por hapësirë përjetimi.
Të shkruash në një gjuhë tjetër nga ajo amtare nuk do të thotë domosdoshmërisht të largohesh nga vetja; shpesh do të thotë të zbulosh një shtresë tjetër të saj. Përvoja e migrimit, e jetës në një kulturë tjetër, e përditshmërisë së ndërtuar në një realitet të ri, e zhvendos qendrën e mendimit. Në këtë kontekst, fakti që poezia “Που χάθηκαν οι λέξεις” u shkrua direkt në greqisht dëshmon se gjuha greke nuk është më vetëm një sistem i mësuar, por një territor i përvetësuar emocionalisht.
Megjithatë, momenti i përkthimit nga greqishtja në shqip hap një fushë të re reflektimi: çfarë ndodh me energjinë e një poezie kur ajo kalon nga një gjuhë në tjetrën?
A ruhet intensiteti? A transformohet? A humbet diçka thelbësore?
Përkthimi nuk është transferim mekanik kuptimesh. Ai është rishkrim. Është një akt i dytë krijimi. Në rastin konkret, vargje si “σας κρατούσα σαν καρφί στο στόμα” në shqip bëhen “ju mbaja si gozhdë në gojë”. Figura mbetet, por tharmi emocional ndryshon. Shqipja, me strukturën e saj më të fortë bashkëtingëllore, e bën imazhin më të ashpër, më trupor. Aty ku greqishtja ruan një lloj muzikaliteti të butë, shqipja shton gravitet.
Një shembull tjetër domethënës është përdorimi i përshëndetjes “Για σου”. Në leximin sipërfaqësor, ajo mund të përkthehet si “mirë se erdhe”. Por në thelb, “γεια” lidhet me “υγεία” ,shëndet. Pra kemi të bëjmë me një urim jete. Në shqip, ekuivalentët “të rrosh” apo “jetë të gjatë” mbartin një peshë rituale, një thellësi arkaike që e zhvendos vargun nga përditshmëria në solemnitet. Kështu, përkthimi nuk e varfëron tekstin; ai e zhvendos qendrën e tij semantike.
Në këtë proces bëhet e qartë se emocionet themelore , humbja, malli, frika e heshtjes, kërkimi i fjalëve ,nuk janë pronë e një gjuhe të vetme. Ato janë universale. Por mënyra se si artikulohen, ritmi me të cilin marrin frymë, timbri i tyre, ndryshon sipas strukturës fonetike dhe kulturore të gjuhës.
Në greqisht, poezia rrjedh si valë; në shqip, ajo ngulitet si në gur. Në greqisht dominon muzikaliteti; në shqip forca e tokës. Asnjëra nuk është më e plotë se tjetra. Ato janë dy rezonanca të së njëjtës përvojë.
Kjo dygjuhësi krijuese nuk duhet parë si ndarje identitare, por si zgjerim i vetëdijes letrare. Shkrimi në gjuhën e dytë nuk është tradhti ndaj gjuhës amtare; është dëshmi e një identiteti që ka mësuar të jetojë mes dy botësh. Në këtë hapësirë ndërmjet, teksti nuk humbet autenticitetin; ai fiton një dimension tjetër.
Përkthimi i kësaj poezie nga greqishtja në shqip nuk provon humbjen e emocioneve, por transformimin e tyre. Ajo që ndryshon është timbri; ajo që mbeti është thelbi. Dhe pikërisht kjo provon se letërsia nuk banon në një gjuhë të vetme, por në bashkëpunimin krijues mes tyre.
Në fund, pyetja “ku humbën fjalët?” merr një përgjigje të heshtur: fjalët nuk humbin. Ato kalojnë kufij. Ato ndryshojnë trup, por jo frymë. Ato jetojnë në gjuhën që i lind dhe në gjuhën që i mirëpret.
Ky proces nuk është vetëm përkthim tekstesh; është përkthim i vetes. Dhe ndoshta pikërisht në këtë lëvizje të vazhdueshme mes gjuhëve qëndron thelbi i krijimtarisë: një përpjekje për të dëshmuar se kujtesa, malli dhe fjala mund të kenë më shumë se një atdhe, pa humbur asnjëherë të vërtetën e tyre.
Που χάθηκαν οι λέξεις
Σαν μια συμφωνία σε χίλιες γλώσσες παιχτήκατε
ουρλιάζοντας βγήκατε σε τούτο τον κόσμο, πρόωρα
Που χαθήκατε, σας κρατούσα σαν καρφί στο στόμα
στη πόρτα ποιανού ναού ,σε ποια σκεπή του κόσμου?!
Την στιγμή που χαθήκατε ,ήρθε το τέλος είπα
και πουθενά με τα μάτια την γένεση δεν βρίσκω
μακάρι σε ένα όνειρο οι λέξεις μας να χάθηκαν
παρά σε συρτάρι μένουν κουρδισμένες κούκλες.
Που να’σται τώρα πικρόγλυκες μου λέξεις
Κουπί μιας βάρκας ποιανού κοιλία της θάλασσας
το χρόνο με ένα ΄΄Για σου΄΄ το μέλλον βαφτίζετε
Σύνθημα η σφύριγμα πλημυρίσατε τους δρόμους.
©Teuta Sadiku
