Teuta Sadiku - Poezia e Riza Brahollit
Moderator 
POEZIA E RIZA BRAHOLLIT: STIL, METAFIZIKË DHE IDENTITET ESTETIK NË DIALOG ME TRADITËN
Leximi i librit poetik Prekja e dritës i Riza Brahollit na vendos përballë një poezie që refuzon klasifikimet e thjeshta dhe që kërkon një lexim hermeneutik, të ndërgjegjshëm për natyrën e mbyllur të tekstit poetik. Poezia e Brahollit i shmanget përkufizimeve të ngurta. Ajo lëviz në një hapësirë hibride, ku modernja, lirika ekzistenciale, impresionizmi dhe një ndjeshmëri e vonë romantike ndërthuren pa u shkrirë plotësisht.
Ky studim synon të analizojë poezinë e Brahollit në tre plane kryesore:
-stilin dhe figuracionin,
-përqasjen filozofike dhe ontologjike të subjektit lirik,
-vendosjen e tij në raport me teorinë e letërsisë dhe me një poet tjetër shqiptar, Frederik Reshpjen, si figurë krahasuese.
Një nga karakteristikat themelore të poezisë së Brahollit është ajo që kritika e quan “tekst i mbyllur”. Në terminologjinë e Umberto Eco-s, kemi të bëjmë me një tekst që kufizon interpretimet arbitrare, por që njëkohësisht prodhon shumësi kuptimesh përmes figuracionit. Metaforat si “do thërmoj fjalën për ju / në oborrin ku digjen trëndafilët” ose “diejt e dimrit” nuk janë thjesht ornamente stilistike, por nyje semantike që kërkojnë dekodim.
Kjo poezi nuk është narrative, as diskursive; ajo është esencialisht lirike, e ndërtuar mbi gjendje, jo mbi ngjarje. Subjekti lirik flet nga një brendësi e thellë, ku përvoja individuale shndërrohet në simbol. Në këtë kuptim, Braholli i afrohet një hermetizmi të moderuar: jo hermetizëm i errët në stilin e Ungarettit, por një mbyllje e butë, që e mban lexuesin në një gjendje pezullimi interpretativ.
Në planin stilistik, marrëdhënia e poetit me metaforën është strukturore. Metafora është mekanizëm themelor i mendimit poetik. Sipas teorisë së Paul Ricoeur-it, metafora krijon kuptim të ri përmes një “shkeljeje semantike” të kontrolluar. Te Braholli, kjo shkelje është e vazhdueshme: “puhi fustanesh e kofshësh”, “këpucët e vogla të shiut”, “pranvera me ujërat e përrenjta”.
Këtu vërejmë një poet që mendon metaforikisht. Mendimi i tij nuk ecën nga ideja te figura, por nga figura te ideja. Kjo e afron atë me poetët modernë të shekullit XX, ku imazhi është bartësi kryesor i mendimit.
Një tipar i rëndësishëm është edhe muzikaliteti i brendshëm: aliteracioni, asonanca, ritmi i lirë por i kontrolluar. Vargu i lirë i Brahollit nuk është anarkik; ai ruan një ekuilibër mes lirisë dhe disiplinës formale.
Në planin filozofik, poezia e Brahollit është thellësisht ekzistenciale, edhe kur nuk flet drejtpërdrejt për ankthin, vdekjen apo absurditetin. Pyetja themelore që përshkon librin është ajo e qenies në kohë: fëminia, kujtesa, dashuria, plakja, përkohshmëria.
Vargje si “bëj kurban zemrën time / për të paqtuar perënditë” ose “përtej udha nis / për kurkund” artikulojnë një marrëdhënie problematike me transcendencën. Këtu nuk kemi një poet fetar, por një poet metafizik në kuptimin modern: ai pyet për kuptimin, por nuk ofron dogmë.
Në këtë pikë, mund të flasim për një ekzistencializëm liriko-simbolik, një ndjenjë e fatit, e pajtimit të përkohshëm me dhimbjen, por jo revoltë filozofike e artikuluar.
Një bosht tjetër tematik është fëminia si arkë e identitetit. Sipas teorisë së Gaston Bachelard-it për poetikën e kujtesës, imazhet e fëminisë janë “shtëpia ontologjike” e subjektit. Te Braholli, fëminia nuk është nostalgji sentimentale, ajo është burim i një etike të pastërtisë dhe vërtetësisë.
Poezitë e fëminisë ndërtojnë një kohë ciklike, ku e shkuara rikthehet jo si histori, por si përjetim i përhershëm. Kjo e bën poezinë e tij rezistente ndaj linearitetit narrativ.
Nga një krahasim i mundshëm me poezinë e Frederik Reshpjes vihet re se poetët ndajnë një lirikë të përqendruar te brendësia, një përdorim intensiv të metaforës, një ndjeshmëri ekzistenciale.
Por dallimet janë thelbësore.
Reshpja është poet i errësirës metafizike, i fatit tragjik, i një subjekti të thyer dhe të përjashtuar. Metaforat e tij janë shpesh apokaliptike, të skajshme, të mbushura me vizione vdekjeje.
Braholli, përkundrazi, është poet i dritës së përmbajtur. Edhe kur flet për dhimbjen, ai ruan një ekuilibër estetik. Te Reshpja, metafora shpesh shpërthen; te Braholli, ajo filtrohet përmes një ndjenje mase dhe harmonie.
Në terminologjinë e Northrop Frye, Reshpja anon nga mënyra tragjike e imagjinatës, ndërsa Braholli nga mënyra liriko-refleksive.
Ai nuk është poet avangardist, as postmodern ironik. Ai është poet modern i vonë, që ruan besimin në seriozitetin e artit dhe në misionin e poezisë.
Poezia e Riza Brahollit ndërton një identitet estetik të qëndrueshëm, të bazuar në: - figuracion të dendur, mendim metafizik të përmbajtur, disiplinë formale në vargun e lirë, një etikë të përgjegjësisë artistike.
Çfarë roli ontologjik luan figura e nënës në ndërtimin e botës poetike.
Krahasimi i figurës së nënës te Dritëro Agolli dhe te Rainer Maria Rilke, dy poetë që i përkasin horizonteve historike, kulturore dhe filozofike rrënjësisht të ndryshme.
Zgjedhja e këtyre dy autorëve nuk është rastësore. Agolli përfaqëson traditën shqiptare të poezisë së vetëdijes etike, të rrënjosur në komunitet, në punë, në moralin kolektiv dhe në funksionin integrues të letërsisë. Rilke, përkundrazi, përfaqëson modernitetin evropian të brendësisë metafizike, ku poezia nuk synon të mbajë botën në këmbë, por të kuptojë pse bota është e thyer. Në këtë kuadër, figura e nënës shndërrohet në një nyje teorike ku mund të lexojmë dy modele të ndryshme të marrëdhënies së subjektit me origjinën.
Te poezia e Dritëro Agollit, nëna është një figurë tokësore, konkrete, e rënjosur në përditshmëri. Ajo lidhet me fshatin, me punën, me durimin, me etikën popullore. Ontologjikisht, kjo nënë nuk problematizon qenien, por e stabilizon atë. Subjekti lirik nuk ndodhet përballë një origjine problematike, por përballë një burimi sigurie. Nëna, këtu, nuk është vetëm person, ajo është metonimi e komunitetit dhe e atdheut.
Në terminologji teorike, funksioni poetik i figurës së nënës teDritëro Agolli është integrues dhe etik. Ajo garanton vazhdimësinë e botës, dhe poezia, në këtë rast, ka funksion pedagogjik dhe konsolidues: ajo ndërton një subjekt që i përket një bote të qëndrueshme, edhe kur ajo botë është e varfër apo e lodhur. Në këtë kuptim, figura e nënës është një figurë e rendit, jo e krizës.
Te Rilke, përkundrazi, figura e nënës zhvendoset nga funksioni social në funksion ontologjik. Në poezinë” Nëna “ marrë nga Das Buch der Bilder, nëna nuk shfaqet si figurë e përditshmërisë, ajo shfaqet si origjinë metafizike e vetëdijes. Ajo nuk mbron botën, ajo shënon fillimin e ndarjes nga bota. Ontologjikisht, nëna është pika zero e subjektit, momenti kur qenia nis të përjetohet si mungesë. Ajo sjell jetën, sjell edhe dhimbjen e të qenit në botë.
Në këtë model, nëna nuk është figurë e strehës, ajo është figurë e origjinës së alienimit. Ajo nuk mëson, nuk udhëzon, ajo shënon fillimin e vetëdijes së ndarë. Diskursivisht, poezia e Rilkes është e brendshme, e thyer, pa narrativë lineare. Gjuha nuk shërben për komunikim, ajo shërben për të rrethuar heshtjen. Poezia nuk rrëfen një histori, poezia regjistron një çarje ontologjike.
Këtu poezia ka funksion njohës dhe metafizik dhe synon të kuptojë pse bota dhemb. Në terminologjinë e ekzistencializmit të hershëm, nëna te Rilke është figura e origjinës së subjektit të hedhur në botë.
Nga ky krahasim del një përfundim teorik thelbësor: figura e nënës nuk është universale në kuptim, ajo është universale në nevojë poetike. Të dy poetët kanë nevojë për figurën e nënës sepse poezia ka nevojë për një origjinë simbolike. Por kuptimi i kësaj origjine ndryshon rrënjësisht. Te Agolli, origjina mbron botën; te Rilke, origjina shpjegon pse bota është e dhimbshme.
Kjo diferencë nuk është thjesht stilistike. Ajo buron nga histori të ndryshme kolektive, nga marrëdhënie të ndryshme me modernitetin dhe nga funksione të ndryshme të poezisë në shoqëri. Në një kulturë ku poezia ka rol integrues, figura e nënës bëhet figurë e etikës dhe e rendit. Në një kulturë ku poezia ka rol njohës dhe metafizik, figura e nënës bëhet figurë e krizës ontologjike.
Në këtë kuptim, poezia për nënën nuk është thjesht një temë emocionale, ajo është një pasqyrë e thellë e mënyrës se si një kulturë e kupton origjinën, dhimbjen dhe funksionin e vetë artit. Nga përshkrimi emocional, krahasimi na çon në analizë diskursive; nga figura, te struktura e mendimit poetik; nga tema, te ontologjia e poezisë.
Lexim hermeneutik i poezisë “Nënë “
Nënë … rrimë tek porta?
Të dy, me dorën tënde në timen; heshtim, flasim, si të duash.
Mbaj vesh po bien këmborët e muzgut… Tani veç përshpirtje dëgjohen dhe shpirtin ia dorëzojmë tjetërkujt…
Unë, e kam zgjedhur: ta besoj ty, vetëm ty… Po ti s’je;
ke shkuar lirishtave të mbrëmjes të korrësh mallet e purpurt apo të ndezësh qirinjtë e dhembjes.
Analiza hermeneutike e poezisë Nënë
Që në thirrjen hapëse “Nënë … rrimë tek porta?”, poezia vendos një hapësirë kufitare, një prag ontologjik ku subjekti lirik nuk hyn dhe nuk largohet. Porta funksionon si figurë e ndërmjetësisë mes pranisë dhe mungesës, mes jetës dhe humbjes. Ky pozicion pezull është themeli ku ndërtohet kuptimi i gjithë tekstit.
Gjesti “me dorën tënde në timen” përfaqëson një akt besimi ku dora është shenjë e kontaktit me realen dhe njëkohësisht garanci e përkohshme kundër zhdukjes. Poezia e fillon kuptimin nga prekja, duke e vendosur truporen si kusht të parë të kuptimit.
Fraza “heshtim, flasim, si të duash” zhvendos raportin komunikativ nga dialogu në bashkëqenie. Heshtja dhe fjala vendosen në të njëjtin nivel semantik, duke krijuar një etikë të dëgjimit. Në termat e hermeneutikës kuptimi bashkëprodhohet në marrëdhënie.
Këmborët e muzgut shënojnë hyrjen në një kohë tranzitore. Muzgu është figurë e humbjes graduale të dritës dhe njëkohësisht e kalimit ritual. Tingulli i këmborëve e zhvendos poezinë nga intimiteti privat drejt një regjimi liturgjik, ku përvoja individuale merr rezonancë kolektive.
Shprehja “tani veç përshpirtje dëgjohen” shënon një kthesë ontologjike: fjala nuk i drejtohet më një të pranishmi. Përshpirtja është akt gjuhësor për të munguarin dhe për këtë arsye poezia kalon nga dialogu në përkujtim. Këtu, nëna zhvendoset nga prania fizike në një prani simbolike.
Dorëzimi i shpirtit “tjetërkujt” nuk ka funksion dogmatik, Subjekti pranon kufijtë e vet dhe heq dorë nga kontrolli mbi dhimbjen. Ky është një akt etik.
Deklarata “ta besoj ty, vetëm ty” përfaqëson një zgjedhje individuale të besimit, një akt rezistence ndaj shpërndarjes së kuptimit në botën moderne. Por ky akt përmbyset menjëherë nga pohimi “Po ti s’je”, ku besimi mbetet pa objekt ontik. Poezia nuk e anulon besimin, por e lë atë të qëndrojë në mungesë.
Figura “lirishtave të mbrëmjes” dhe veprimet “të korrësh mallet e purpurt” apo “të ndezësh qirinjtë e dhembjes” e zhvendosin nënën në një dimension mitik. Nëna nuk është thjesht subjekt i humbjes.Ajo është simbol i dhimbjes dhe vazhdimësisë rituale.
Hermeneutikisht, kjo poezi nuk artikulon thjesht humbjen e nënës.Ajo riformulon marrëdhënien me mungesën. Subjekti lirik nuk kërkon ngushëllim, ajo kërkon një mënyrë për ta bërë dhimbjen të banueshme. Rebelimi i saj është i heshtur dhe modern: refuzimi i harresës dhe njëkohësisht refuzimi i iluzionit të rikthimit. Poezia funksionon si një udhëtim mitik i dhimbjes, ku mungesa mbetet një dhimbje e hapur.
Teuta Sadiku
