Dibran Fylli - një jetë mes skenës, fjalës dhe historisë
Ka njerëz që e zgjedhin artin si profesion dhe ka krijues për të cilët arti bëhet një mision i jetës. Dibran Fylli është regjisor, skenarist, aktor, shkrimtar dhe poet, ai ka ndërtuar një rrugëtim krijues në të cilin skena, fjala, kamera dhe historia janë bashkuar në mënyrë të natyrshme. I lindur më 29 shtator 1956 në Açarevë të Skënderaj, në zemër të Drenicës, Dibran Fylli u rrit në një mjedis ku tradita, kujtesa, fjala e dhënë, familja dhe historia kanë qenë pjesë e pandashme e jetës. Shkollimin e nisi në vendlindje dhe e vazhdoi në Mitrovicë, ndërsa më pas ndoqi Akademinë për Teatër, Radio, Film dhe Televizion në Lubjanë, në drejtimin e regjisë, ky formim profesional do t’i hapte rrugën një veprimtarie të gjerë artistike, duke e bërë të pranishëm në disa fusha të krijimtarisë. Por jeta e tij nuk u zhvillua vetëm brenda auditorëve, skenave dhe studiove. Koha në të cilën jetoi e përfshiu drejtpërdrejt edhe në ngjarjet historike të vendit. Dibran Fylli ishte pjesë e radhëve të para të UÇK-së dhe mori pjesë në luftime, duke u plagosur në betejën e Llapushnikut më 8 maj 1998. Në rrethanat e luftës, arti për të mori një kuptim edhe më të thellë: nuk ishte vetëm krijim, por edhe mënyrë për të ruajtur kujtesën, për të ngritur moralin dhe për të përcjellë te njerëzit mesazhin e qëndresës. Në këtë periudhë lidhet edhe një nga krijimet më të njohura të tij, “Ai është i gjallë”, program artistik për të cilin Dibran Fylli ishte ideator dhe skenarist. Përmes teatrit, recitimit, muzikës dhe elementeve përkujtimore, ky projekt u krijua në kushte të jashtëzakonshme lufte dhe u bë pjesë e një tradite artistike e përkujtimore që më pas lidhet me manifestimet e Epopesë së UÇK-së. Pas kësaj përvoje, angazhimi i tij artistik nuk u ndërpre, përkundrazi, ai vazhdoi të punojë në fusha të ndryshme, duke u marrë me regji, skenar, aktrim, dokumentar, letërsi dhe poezi. Ka shkruar vepra që lidhen me historinë, luftën, figurat e qëndresës, , ndërsa përmes kamerës dhe skenës ka sjellë histori që lidhen me njerëzit dhe vendin e tij.
Ndër krijimet që lidhen me emrin e tij janë “Ai është i gjallë”, “Edhe kjo është pjesë e jetës”, “Prekazi, brezni trimash-Ai është i gjallë”, kronologji e përkthyer dhe e botuar në 16 gjuhë, “Tahir Meha - pesë breza pushkë lirie” dhe vepra të tjera letrare e publiçistike. Edhe poezia ka zënë një vend të rëndësishëm në këtë rrugëtim. Përmbledhja poetike “Sikur të isha hije”, e botuar në vitin 2025, dëshmon se krahas regjisorit dhe skenaristit, brenda tij ka vazhduar të jetojë edhe poeti. Kjo shumëllojshmëri nuk është thjesht një listë rolesh. Ajo tregon mënyrën se si Dibran Fylli e ka ndërtuar marrëdhënien e tij me artin. Ai shkruan, por edhe e njeh skenën, regjizon, por edhe interpreton. Krijon personazhe, por di gjithashtu se çfarë kërkon një personazh kur kalon nga letra te aktori. Përvoja në disa fusha i ka dhënë mundësinë ta shohë një vepër nga brenda dhe nga jashtë njëkohësisht.
Pikërisht në këtë vazhdimësi krijuese vjen edhe projekti “Zakonet e Maleve”, një serial i konceptuar në 20 episode, ku Dibran Fylli është skenarist dhe njëkohësisht pjesë e kastit të aktorëve. Ky projekt përbën një tjetër hap në rrugën e tij artistike, sepse e vendos atë në dy pozicione njëherësh: pas historisë së shkruar dhe përpara kamerës. Një serial prej njëzet episodesh kërkon një ndërtim të kujdesshëm dramatik. Historia nuk mund të mbështetet vetëm në një ngjarje të vetme. Ajo duhet të zhvillohet gradualisht, të ndërtojë marrëdhëniet mes personazheve, të krijojë konflikte, të sjellë ndryshime dhe të mbajë të gjallë interesin e publikut nga episodi i parë deri tek i fundit. Vetë titulli “Zakonet e Maleve” hap një hapësirë të gjerë për rrëfim. Në të takohen tradita dhe koha moderne, familja dhe individi, e vjetra dhe e reja, fjala, nderi, dashuria, marrëdhëniet njerëzore dhe përplasjet që lindin kur zakonet përballen me ndryshimet e shoqërisë. Për një skenarist që vjen nga Drenica dhe që gjatë gjithë jetës së tij ka pasur një marrëdhënie të fortë me traditën, historinë dhe kujtesën, kjo botë krijuese është veçanërisht e pasur. Por ajo që e bën më të veçantë këtë angazhim është fakti se Dibran Fylli nuk qëndron vetëm pas skenarit. Ai është edhe pjesë e kastit, pra, fjala që ka shkruar kalon nëpërmjet interpretimit të tij dhe merr jetë përpara kamerës. Këtu bashkohen dy prej përvojave të tij më të rëndësishme: shkrimtari që ndërton personazhin dhe aktori që e mishëron atë. Në këtë kuptim, “Zakonet e Maleve” nuk është një kapitull i shkëputur nga krijimtaria e Dibran Fyllit. Përkundrazi, ai vjen si vazhdim i një rruge të gjatë ku përvoja jetësore është kthyer në material artistik. Nga skena teatrore te filmi, nga dokumentari te poezia, nga historia te seriali televiziv, ai ka kërkuar forma të ndryshme për të treguar njerëzit dhe kohën e tij. Drenica, vendlindja e tij, nuk është vetëm një pikë në biografinë e tij. Ajo është pjesë e botës shpirtërore dhe kulturore që e ka shoqëruar në krijimtari. Kujtesa e vendit, figurat njerëzore, ngjarjet historike dhe marrëdhëniet brenda shoqërisë kanë gjetur forma të ndryshme në veprat e tij. Prandaj, kur shohim rrugëtimin e Dibran Fyllit, nga vitet e formimit deri te projektet e sotme, duket qartë se mes të gjitha këtyre fushave ekziston një lidhje: rrëfimi. Ai rrëfen me skenar, me regji, me aktrim, me poezi, me libra dhe me dokumentarë.
Herë rrëfimi i tij lidhet me historinë, herë me njeriun, herë me luftën, herë me kujtesën dhe herë me traditën. “Zakonet e Maleve” i jep kësaj përvoje një tjetër hapësirë. Një serial me 20 episode kërkon që bota e personazheve të ndërtohet me durim dhe që çdo ngjarje të lidhet me tjetrën. Për këtë arsye, puna e skenaristit nuk përfundon te faqja e shkruar; ajo vazhdon në regji, në interpretim dhe në mënyrën se si historia arrin te publiku. Në këtë projekt, Dibran Fylli vjen pikërisht me këtë përvojë të shumëfishtë. Ai është autori i skenarit, por edhe aktor. Është njeriu që shkruan historinë e personazheve, por edhe ai që hyn në botën e tyre. Dhe kjo është një prej veçorive të rrugëtimit të tij artistik: aftësia për të kaluar nga njëra anë e artit në tjetrën pa e humbur lidhjen mes tyre. Një jetë e kaluar mes skenës, fjalës dhe historisë ka krijuar një profil të veçantë. Dibran Fylli nuk është vetëm regjisor, as vetëm skenarist, as vetëm aktor. Ai është një krijues me disa dimensione, ku secila fushë plotëson tjetrën. Nëse regjia i ka mësuar gjuhën e pamjes, skenari i ka dhënë fuqinë e rrëfimit; aktrimi i ka dhënë mundësinë të hyjë në botën e personazhit, ndërsa letërsia dhe poezia i kanë dhënë hapësirën për të shprehur atë që nuk mund të thuhet gjithmonë përmes kamerës apo skenës. Kështu, rrugëtimi i tij artistik vazhdon të ndërtohet nga një projekt në tjetrin, dhe “Zakonet e Maleve”, me skenarin e konceptuar në 20 episode dhe me përfshirjen e tij edhe si aktor, është pjesë e kësaj vazhdimësie. Nga Açareva e Drenicës te skena, nga vitet e formimit në Lubjanë te përvojat e luftës, nga shkrimet historike te poezia dhe nga dokumentari te seriali televiziv, Dibran Fylli ka ndërtuar një jetë ku arti dhe historia janë takuar vazhdimisht. Ndoshta pikërisht këtu qëndron edhe thelbi i krijimtarisë së tij: ta marrë një përvojë njerëzore, një kujtim, një traditë apo një ngjarje dhe ta kthejë në një rrëfim që mund të jetojë përtej kohës së tij. Sepse një krijues nuk jeton vetëm për veprën që realizon sot. Ai lë pas mënyrën se si e ka parë botën. Dibran Fylli e ka parë botën përmes skenës, përmes kamerës, përmes fjalës dhe përmes historisë, dhe rrugëtimi i tij vazhdon.
Rajmonda Maleçka
Tiranë, më 20.09.2026
Moderator 
