Ismail Ismaili - Si e pashë Prekazin pas sulmit të ushtrisë serbe

Moderator Moderator
Qershor 28, 2026 - 16:17 Përditësuar: Qershor 28, 2026 - 16:24
Ismail Ismaili - Si e pashë Prekazin pas sulmit të ushtrisë serbe
SI E PASHË PREKAZIN PAS SULMIT TË USHTRISË SERBE
 
Gazetarët francezë në Prekaz dhe roli i përkthyesit në ndërkombëtarizimin mediatik të luftës në Kosovë (1998)
 
NË PIKËN E POLICISË SERBE NË KOMORAN.
Një javë pas sulmit mbi Prekazin, në orën nëntë të mëngjesit u nisëm përsëri drejt Drenicës. Në veturë ishim unë dhe gazetarët francezë. Ata donin të ktheheshin sërish në vendin e ngjarjes për të dokumentuar atë që bota ende nuk e kishte kuptuar plotësisht.
Rruga ishte më e tensionuar se herën e parë. Lëvizjet kontrolloheshin, njerëzit flisnin me zë të ulët, ndërsa çdo veturë që kalonte dukej sikur mbante frikën me vete. Kur arritëm në pikën e policisë serbe në Komoran, na ndaluan. Dy policë dolën përpara veturës. Uniformat e tyre të errëta dhe armët automatike krijonin një atmosferë presioni të heshtur. Njëri prej tyre bëri shenjë të fikej motori.
- Dokumentet! - tha shkurt, pa përshëndetje.
Gazetarët më panë menjëherë. Unë duhej të flisja. Ia dorëzova pasaportat franceze. Policët i shikuan gjatë, me një kujdes që nuk ishte thjesht kontroll rutinë. Ishte një kontroll pushteti.
- Ku po shkoni? - pyeti polici.
- Gazetarë francezë. Po shkojmë në Prekaz për reportazh, - iu përgjigja.
Ai ngriti vetullat.
- Nuk lejohet. Zona është e mbyllur.
E ndjeva se situata po tensionohej. Gazetarët nuk e kuptonin gjuhën, por e ndienin atmosferën. Njëri prej tyre më pyeti në frëngjisht:
- Ka problem?
Nuk desha t’i shqetësoj menjëherë.
- Po diskutojmë, - i thashë.
Por në realitet nuk ishte diskutim. Ishte përballje. Polici filloi të bëjë pyetje të njëpasnjëshme: Kush ju ka dërguar? Me kë do të takoheni? Pse pikërisht Prekazi? Toni i tij ndryshoi. Nuk ishte më vetëm kontroll administrativ. Ishte përpjekje për të na frikësuar. Në atë moment kuptova se roli im si përkthyes kishte kaluar kufirin e gjuhës. Unë duhej të mbroja praninë e gazetarëve. Çdo fjalë që përdorja mund të vendoste nëse do të ktheheshim mbrapa apo do të vazhdonim. Iu përgjigja me qetësi, duke theksuar statusin ndërkombëtar të gazetarëve dhe natyrën profesionale të vizitës. Fola ngadalë, me kujdes, duke mos provokuar, por edhe duke mos u tërhequr. Polici tjetër u afrua më pranë veturës dhe shikoi brenda. Kamera, çanta, pajisjet - gjithçka tregonte pse ishim aty. Pas disa minutash që më dukeshin shumë më të gjata, filloi një mosmarrëveshje e hapur.
- Nuk mund të shkoni! - tha polici me zë më të lartë.
- Ata janë gazetarë ndërkombëtarë, kanë të drejtë të raportojnë, - iu përgjigja.
Heshtje. Ata u larguan pak për të folur mes tyre. Ishin minuta të gjata. Gazetarët prisnin përgjigjen nga unë, ndërsa unë prisja vendimin e tyre. Në ato çaste ndjeva për herë të parë se sa e brishtë ishte linja midis dëshmitarit dhe të ndaluarit. Më në fund polici u kthye. Na shikoi gjatë dhe tha:
- Vazhdoni… por pa probleme.
Nuk ishte leje. Ishte paralajmërim. Vetura u nis ngadalë. Askush nuk foli për disa minuta. Vetëm kur kaluam kthesën e parë larg pikës së kontrollit, njëri nga gazetarët tha:
- Nous avons eu de la chance. ( Patëm fat.)
Por e dija se që nga ai moment, udhëtimi drejt Prekazit nuk ishte më vetëm një reportazh. Ishte hyrje në një territor ku edhe e vërteta duhej të kalonte përmes kontrollit.
 
GABIMISHT NË HYRJE TË FABRIKËS SË ARMËVE
Mbërritëm në Skenderaj rreth mesditës. Qyteti dukej i heshtur, me një qetësi të rëndë, të panatyrshme, që nuk i përkiste një dite të zakonshme. Nuk e dinim saktësisht rrugën që na shpinte për në Prekaz. Hartat që kishim me vete ishin të varfra në detaje, ndërsa sinjalizimet pothuajse nuk ekzistonin. E ndalëm veturën pranë një rruge dytësore dhe zbrita për të pyetur një kalimtar rasti. Ai ishte një burrë i mesëm, me fytyrë të lodhur dhe sy të ngarkuar me një lloj vigjilence të përhershme. Dukej sikur çdo fjalë që do të thoshte duhej peshuar mirë.
- Për në Prekaz? - përsëriti ai, duke më parë drejt në sy, si për të kuptuar më mirë qëllimin tonë. Pohova me kokë dhe i shpjegova se ishim me gazetarë dhe kërkonim rrugën më të shkurtër. Ai ngriti dorën dhe tregoi drejt një rruge që dilte jashtë qytetit.
- Ndiqni këtë rrugë… pastaj në kthesën e dytë majtas. Por kini kujdes, - shtoi me zë më të ulët. - Nuk është vend për të shkuar sot.
Për një çast, heshti. Pastaj u afrua pak më pranë, si për të mos u dëgjuar nga të tjerët.
- Atje… nuk ka mbetur shumë, - tha, duke shmangur shikimin. - Vetëm rrënoja dhe heshtje.
E falënderova dhe u ktheva te vetura. Gazetarët më panë me kureshtje, duke pritur shpjegimin. U tregova shkurt rrugën dhe paralajmërimin e burrit. Askush nuk foli për disa sekonda. Vetëm ndezja e motorit theu atë heshtje të rëndë që dukej se na kishte ndjekur që nga hyrja në qytet. Dhe u nisëm drejt Prekazit, drejt një vendi që, sipas fjalëve të atij kalimtari, tashmë kishte hyrë në një tjetër dimension - atë të kujtesës dhe të humbjes. U nisëm në rrugën e asfaltuar. Për disa minuta gjithçka dukej e zakonshme, pothuajse qetësuese, sikur paralajmërimi i burrit të mbetej pas nesh. Por papritur, pa e kuptuar mirë se si, u futëm në një hyrje të gjerë industriale. E kuptova me vonesë. Ishim në hyrje të fabrikës së armëve. Porta e madhe metalike ishte gjysmë e hapur, e rëndë dhe e ndryshkur në disa vende. Oborri i brendshëm dukej i zbrazët, por në ajër kishte një tension të padukshëm, një lloj pranie që nuk shpjegohej me sy. Para se të arrinim të kthenim veturën, përpara nesh dolën disa burra me mjekra të gjata. Lëvizën shpejt, pothuajse në mënyrë të sinkronizuar. Brenda pak sekondash na rrethuan. Njëri prej tyre bërtiti me zë të fortë:
- Ndal! Ku po shkoni?!
Zëri i tij ishte prerës, pa asnjë nuancë hezitimi. Një tjetër u afrua më pranë dritares së shoferit dhe hodhi një vështrim të mprehtë brenda veturës, duke parë një nga një fytyrat tona, kamerat, çantat.
- Kush jeni ju? - pyeti ai, më i qetë, por me një ton që nuk linte vend për shmangie.
Ndjeva se çdo fjalë duhej peshuar me kujdes. U përkula pak përpara dhe u përgjigja në serbisht, me një zë të kontrolluar:
- Gazetarë. Nga Franca. Jemi nisur për në Prekaz.
Për një çast u krijua një heshtje e shkurtër. Ata u panë mes vete. Njëri prej tyre uli pak armën që mbante në dorë, por nuk u largua.
- Kjo nuk është rrugë për gazetarë, - tha ai që kishte folur i pari. - Keni hyrë në vend të ndaluar.
Një tjetër bëri një hap përpara dhe tregoi me dorë drejt daljes:
- Kthehuni menjëherë. Dhe mos u ndalni.
Asnjëri nuk buzëqeshi. Nuk kishte asnjë shenjë mirëkuptimi, vetëm një tolerancë e ftohtë që mund të zhdukej në çdo moment. Shoferi ktheu timonin me kujdes. Askush nuk fliste. Ndërsa vetura lëvizi ngadalë drejt daljes, ndjeja shikimet e tyre mbi ne, të rënda, deri sa dolëm përsëri në rrugën e asfaltuar. Vetëm pasi u larguam disa qindra metra, një nga gazetarët mori frymë thellë dhe tha me zë të ulët:
- Kjo ishte shumë afër…
Por askush nuk e vazhdoi fjalinë. Sepse të gjithë e dinim se sa afër kishim qenë me diçka që nuk do të mund ta kontrollonim më.
- Qu’est-ce qu’ils ont dit ? (Çfarë thanë?) - pyeti njëri nga gazetarët, sapo dolëm në rrugën kryesore.
- Na pyetën ku po shkonim. E gabuam rrugën, - iu përgjigja shkurt.
Nuk e dramatizova situatën. Nuk ishte momenti. Por e dija mirë se kishim kaluar një kufi të padukshëm rreziku. Në atë kohë, çdo kthesë e gabuar mund të na çonte në vendin e gabuar. Çdo adresë e paqartë mund të shndërrohej në një incident serioz, me pasoja të paparashikueshme. Rrugën e gjetëm më në fund. U rikthyem në drejtimin e duhur, duke ndjekur shenjat e pakta dhe orientimin instinktiv që shpesh zëvendësonte hartat e paplota. Por ai episod më mbeti në mendje si një paralajmërim i qartë. Sepse Prekazi nuk ishte thjesht një pikë në hartë. Nuk ishte vetëm një destinacion gjeografik që duhej arritur. Ishte një hapësirë e ngarkuar me tension, një territor ku çdo lëvizje kishte peshë dhe çdo prani lexohej me dyshim. Dhe për të arritur deri aty, duhej të kaloje jo vetëm rrugë, por edhe prova - prova të padukshme, të papritura, që të vinin përballë rrezikut pa paralajmërim.
 
ROJA NË SKAJ TË RRUGËS
Rreth një kilometër pasi u larguam nga hyrja e fabrikës së armëve, rruga u bë më e ngushtë. Asfalti përfundoi sapo lamë pas atë kompleks të rëndë industrial. Para nesh u shfaq një rrugë me gurë, e shkelur nga gjurmë të thella rrotash që tregonin lëvizje të shpeshta, por jo të zakonshme.
Në skaj të saj pashë një figurë të vetme. Një roje.

Qëndronte në këmbë, paksa anash, me trupin e kthyer drejt rrugës. Nuk ishte i fshehur. Përkundrazi, prania e tij ishte e qëllimshme, e dukshme - si një pikë kontrolli e heshtur, pa barriera fizike, por me një autoritet të padiskutueshëm.
E ngadalësuam veturën. Ai bëri një shenjë të vogël me dorë. Jo agresive. Jo kërcënuese. Vetëm ndalim. Gazetari ndali motorin. E hapa xhamin. Ai më pa drejt e në sy.
- Ku po shkoni?
- Në Prekaz, - iu përgjigja. - Me gazetarë francezë.
Ai hodhi një vështrim të gjatë brenda veturës. Pa kamerat. Pa fytyrat e huaja. Pastaj më pa sërish mua. Nuk kishte armiqësi në sytë e tij. Kishte vigjilencë. Një vëmendje të përqendruar që nuk linte vend për gabim. Ishte koha kur çdo hyrje në territor kërkonte verifikim. Çdo makinë e panjohur mund të ishte rrezik. Ai heshti disa sekonda. Pastaj bëri me kokë.
- Shkoni.
Asnjë pyetje tjetër. Asnjë paralajmërim. Gazetari ndezi motorin. Ndërsa kalonim pranë tij, ndjeva diçka që nuk e kisha përjetuar në pikat e tjera të kontrollit: një lloj mbrojtjeje të heshtur. Nuk ishte frika që dominonte, por një ndjenjë se po kalonim në një hapësirë ku dikush vigjëlonte jo për të penguar, por për të ruajtur. Prania e tij nuk ishte imponim. Ishte kujdes. Nga ulësja e pasme, njëri prej gazetarëve pyeti:
- Encore une contrôle ? (Edhe një kontroll?)
- Po, - thashë. - Por kësaj here është ndryshe.
Sepse kjo roje nuk ishte simbol i pushtetit. Ishte simbol i ruajtjes. Dhe ndërsa vazhduam rrugën, e kuptova se për të arritur në Prekaz nuk po kalonim vetëm një territor fizik, por një rrjet të padukshëm vigjilence, një hapësirë ku çdo lëvizje vëzhgohej, ku çdo prani peshohej. Në atë rrugë, çdo ndalim ishte provë. Dhe çdo kalim, një formë pranimi.
 
LUGINA E GJELBËR DHE GJURMË PLUMBASH.
Mbërritëm në një luginë të ngushtë, të rrethuar nga shtëpi që nuk dukeshin më si shtëpi. Ishin gërmadha me formë muresh. Skelete të bardha të një jete që kishte qenë. Gazetari e ngadalësoi veturën pa e kuptuar. Askush nuk foli. Muret e tyre ishin të bardha, por ajo bardhësi nuk ishte më e pastër. Ishte e çarë, e përshpuar, e goditur.

Plumbat kishin lënë gjurmë të panumërta, të shpërndara në çdo cep. Nga larg dukej sikur muret ishin pikturuar. Tani vrimat e plumbave dalloheshin qartë. Ishin të shumta, të dendura, të pamëshirshme. Në një çast më kaloi në mendje një krahasim i çuditshëm: bardhësia e mureve dukej sikur kishte bërë fole zogjsh. Si pika të vogla të zeza mbi sfond të bardhë. Por këto nuk ishin fole. Ishin gjurmë armësh. Kontrasti ishte i dhimbshëm. Bardhësia e shtëpive - simbol i pastërtisë, i jetës familjare, i përditshmërisë - tani ishte e shpuar nga dhuna. Gazetarët dolën nga vetura, ndërsa unë qëndrova brenda për disa minuta dhe nga sytë më rrodhën lotët, ashtu vetvetiu. Ajri i luginës ishte i rëndë. Nuk dëgjohej asgjë përveç hapave tanë mbi zhavorr.
Pranë atyre shtëpive të fqinjëve të Jasharajve dhe përballë shtëpisë së tyre, mbeta i shtangur. Trupi më ngriu. Nuk pata forcë të dilja nga vetura. Iu thashë gazetarëve:
- Më lini një moment…
Por ai “moment” nuk ishte i shkurtër. U zgjat në minuta të rënda, të mbushura me një heshtje që më rëndonte në kraharor. Në jetën time nuk isha përballur kurrë me skena të tilla. I kisha parë vetëm në ekran - në filma lufte, në pamje nga Vietnami apo Lindja e Afërt. Aty më ishin dukur të largëta, pothuajse të pabesueshme. Por tani, kjo nuk ishte më një pamje e transmetuar. Ishte reale. Ishte përpara meje. Pamja më tmerroi. Nuk ishte vetëm shkatërrimi fizik i shtëpive - muret e shpuara, çatitë e rrëzuara, oborret e përmbysura - por ajo ndjesi e thellë se aty kishte ndodhur diçka e pakthyeshme. Diçka që nuk mund të përshkruhej vetëm me fjalë. M’u desh të përmbledh veten. Të mbledh forcën dhe mendjen, sikur po përgatitesha për një përballje me diçka që nuk do ta harroja kurrë. Pastaj hapa derën. Zbrita nga vetura.
Gazetarët ngritën kamerën. Objektivi lëvizte ngadalë mbi muret e shpuara. Unë qëndroja pak më mbrapa, duke i parë jo si pamje televizive, por si plagë. Çdo vrimë plumbi tregonte një drejtim. Një trajektore. Një çast kur dikush kishte shtypur këmbëzën. Dhe unë pyesja veten:
Sa kohë duhet që një mur të shndërrohet nga shtëpia në dëshmi?
Në atë luginë kuptova se lufta lë gjurmë që nuk fshihen lehtë. Ato mbeten në gur, në suva, në bardhësinë e mureve. Dhe për një çast, ajo bardhësi e shpuar më dukej si metaforë e një vendi të tërë - i bardhë në thelb, por i përshkuar nga vrima dhune.
Gazetari më pyeti diçka. Nuk e dëgjova menjëherë. Isha ende duke parë muret. Sepse ato mure flisnin. Jo me zë. Por me plagë.
 
SHTËPIA E JASHARËVE
Pak më tej, në të njëjtën luginë të heshtur, qëndronte shtëpia e Jasharëve. Nuk dukej më si shtëpi. Ishte një gërmadhë e ngritur mbi kujtesë.

Muret e saj ishin të shpuara nga plumbat, të çara nga granatat. Çatia ishte shembur në disa vende, ndërsa dritaret kishin humbur formën e tyre të dikurshme. Nuk kishte më kufi midis brendësisë dhe jashtësisë - gjithçka ishte e ekspozuar, e zhveshur nga çdo intimitet që dikur e kishte mbrojtur. Aty ku kishin qenë dhomat, tani kishte boshllëk. Një zbrazëti që nuk ishte vetëm fizike, por edhe njerëzore. Afrova disa hapa më pranë. Në suvanë e bardhë dalloheshin vrima të thella, të rrumbullakëta, të krijuara nga goditjet e forta. Copëza betoni ishin shpërndarë në tokë, si mbetje të një trupi të copëtuar. Muri nuk ishte thjesht i dëmtuar - ishte i përshkuar nga dhuna. Granatat kishin hapur plagë më të mëdha, të çrregullta, si çarje që nuk mund të mbylleshin më. Plumbat kishin lënë shenja të dendura, të përsëritura, një ritëm i pamëshirshëm shkatërrimi që dukej sikur kishte vazhduar pa ndërprerje. Për disa sekonda, nuk mendova për politikë. As për strategji ushtarake. Mendova për jetën e zakonshme që kishte qenë aty. Kuzhina. Tryeza. Zëri i fëmijëve. Zhurma e hapave në shkallë.
Dhe pikërisht kjo e bënte pamjen edhe më të rëndë. Sepse ajo që shihja nuk ishte vetëm fundi i një ndërtese - ishte ndërprerja e një jete të përditshme, e një ritmi familjar që nuk do të rikthehej për një kohë të gjatë. Tani, vetëm erë pluhuri. Gazetarët filmuan nga kënde të ndryshme. Njëri prej tyre tha me zë të ulët diçka në frëngjisht për intensitetin e sulmit. Fjala “objektiv” më goditi. Një shtëpi familjare, e shndërruar në objektiv. E preka murin me dorë. Ishte i ftohtë. I ashpër. I pajetë. Por brenda atij betoni kishte histori. Në atë çast kuptova se lufta nuk e njeh nocionin e shtëpisë. Ajo e sheh vetëm si koordinatë. Dhe shtëpia e Jasharëve, e shpuar nga plumba e granata, ishte dëshmi e kësaj logjike të pamëshirshme. Kur u largova disa hapa mbrapa dhe e pashë të tërën, më dukej si trup i plagosur që ende qëndronte në këmbë. Jo për të sfiduar. Por për të dëshmuar.
 
OBORRI I HESHTJES
U futëm në oborrin e shtëpisë. Hapi mbi pragun e tij nuk ishte i zakonshëm. Ishte sikur po hyje në një hapësirë ku koha kishte ndalur papritur, si të ishte shkëputur në mes të një momenti dhe nuk ishte rikthyer më. Oborri ishte i gjerë dhe përreth tij qëndronin edhe tri shtëpi të tjera - të gjitha të sakatuara nga plumbat. Asnjëra nuk kishte mbetur e paprekur.

Muret e tyre ishin të çara, të shpërthyera, të mbuluara me vrima të panumërta. Dritaret pa xhama dukeshin si sy të zbrazët që shikonin pa parë më askënd. Çatitë kishin rënë pjesërisht, ndërsa trarët e djegur dilnin jashtë si eshtra të zbuluar. Ishte e qartë se aty nuk kishte ndodhur një goditje e rastësishme. Nuk ishte një incident i izoluar. Ishte një shkatërrim i përqendruar, i përsëritur, i qëllimshëm. Oborri, që dikur duhet të kishte qenë vend takimesh familjare, lojërash fëmijësh dhe bisedash mbrëmjesh, tani ishte mbuluar me gurë, tulla dhe copa druri të shpërndara kudo.
Nuk dëgjohej asgjë. As erë kuzhine. As zë njerëzish. As lëvizje jete.
Vetëm hapat tanë mbi rrënoja. Gazetarët francezë lëviznin ngadalë, me një kujdes të heshtur, duke filmuar çdo detaj. Kamera ndalej mbi mure, mbi dysheme të hapura, mbi shkallë që nuk të çonin më askund. Çdo kënd dukej se mbante një fragment të asaj që kishte ndodhur, por asnjë nuk e tregonte të plotë. Unë qëndrova në mes të oborrit. Rrotullova shikimin. Katër shtëpi - një familje e tërë - të goditura njëkohësisht.
Aty e kuptova përmasën e vërtetë të sulmit. Nuk ishte vetëm një objekt. Nuk ishte vetëm një ndërtesë. Ishte një hapësirë familjare e tërë e shndërruar në gërmadhë. Dhe ndërsa shikoja tri shtëpitë e tjera, të shpuara nga plumbat dhe të çara nga shpërthimet, ndjeva se oborri nuk ishte më vend banimi. Ishte bërë dëshmi. Një dëshmi që nuk kishte nevojë për fjalë.
REVISTAT DHE ABETARJA
Mbi barin e gjelbër të oborrit, mes gurëve, tullave dhe copave të drurit, ishin shpërndarë gjithandej revista fetare të botuara në Sarajevë - “Glasnik”.
Fletët e tyre lëviznin lehtë nga era. Disa ishin hapur në mes të një artikulli, disa të palosura, disa të grisura. Dukeshin si element i huaj në atë hapësirë, si një shtresë që nuk i përkiste asaj toke.
Iu afrova gazetarit francez dhe i thashë:
- Këto revista nuk janë tonat. Janë prej Bosnje.
Ai u ndal për një çast, më pa drejt në sy dhe u përgjigj qetë:
- E dimë shumë mirë. Në Bosnje kemi parë me qindra të tilla të shkapërderdhura.
Fjalët e tij më goditën. Nuk ishte vetëm një konstatim. Ishte një paralelizëm. Ai po lexonte në Prekaz një skenë që e kishte parë më parë - një skenografi të njohur të luftës.
Me një kujdes të veçantë, filloi t’i largonte revistat anash me këmbë dhe me dorë, jo me përbuzje, por me një lloj respekti të heshtur, sikur të mos donte t’i dëmtonte më shumë se ç’ishin dëmtuar tashmë. Dhe papritur, mes barit dhe pluhurit, u shfaq diçka tjetër.
Një Abetare. E vogël. Me kapak të zbehur. E ndotur nga dheu. Ai u përkul menjëherë. E mori me kujdes në dorë. E hapi. Faqet ishin të lagura në cepa, por shkronjat mbeteshin të lexueshme. A, B, C… Alfabeti i parë i një fëmije. Gazetari nuk foli. Ngriti kamerën dhe e fotografoi me përqendrim. “Klik”.
Ai çast nuk ishte thjesht një fotografi. Ishte dokument.
Revistat e huaja flisnin për praninë e dikujt tjetër në atë oborr. Abetarja fliste për jetën që kishte qenë aty - për një fëmijë që kishte mësuar shkronjat, për një dorë të vogël që kishte ndjekur rreshtat, për një fillim.
Në mes të vrimave të plumbave dhe suvasë së çarë, ajo Abetare ishte ndoshta objekti më i fortë. Lufta kishte shpuar muret, por alfabeti qëndronte ende.
Gazetari më tha me zë të ulët:
- Kjo është fotografia më e rëndësishme.
Nuk e përktheva për askënd. Nuk kishte nevojë. E kuptova se ai nuk kërkonte vetëm pamje shkatërrimi. Ai kërkonte simbolin. Abetarja e një fëmije kosovar, në mes të atyre revistave të huaja. Dy botë. Dy histori lufte. Një oborr.
Dolëm nga oborri i Jasharajve dhe kaluam rrugën përballë, për të parë edhe shtëpitë e fqinjëve. Nga jashtë dukeshin njësoj: mure të çara, dritare të thyera, porta të hapura dhunshëm. Por vetëm kur hymë brenda, u shfaq përmasa e vërtetë e asaj që kishte ndodhur. Në korridor varej një gunë prej leshi deleshë. Qëndronte aty, e palëvizshme, sikur pronari i saj të ishte larguar vetëm për pak çaste. Një prani e heshtur, që ruante një gjurmë të fundit të jetës së përditshme - por edhe një objekt që, në një mënyrë të shtrembëruar, mund të përdorej si simbol i një narrative të imponuar.
Dhomat ishin krejtësisht të zbrazëta. Jo vetëm të braktisura - të zhveshura. Nuk kishte mobilie. Nuk kishte sende personale. As fotografi. As rroba. Sikur dikush të kishte vendosur të fshinte çdo gjurmë jete. Hymë në kuzhinë. Aty pamë jo vetëm pasojën e luftës, por edhe një formë tjetër dhune. Makina e larjes kishte mbetur pa motor. Ia kishin shkulur me forcë. Kabllot vareshin si damarë të këputur. Frigoriferi ishte hapur dhe edhe atij i mungonte motori. Kjo nuk ishte goditje nga lufta. Ishte plaçkitje. Ishte poshtërim.
Mbi shporet ndodhej një kazan. Ndoshta pak ditë më parë kishte mbajtur ujë për familjen - për çaj, për gatim, për jetën e zakonshme. Tani ishte mbushur me dhe. Një granatë kishte depërtuar përmes kulmit dhe tavanit, kishte rënë pranë shporetit dhe kishte shpërndarë dhe, copa suvaje dhe mbeturina mbi gjithçka. E ngrita kokën. Kulmi ishte i hapur. Drita hynte drejt brenda, si një plagë e hapur mbi shtëpi. Gazetari francez ndaloi gjatë. Nuk filmoi menjëherë. Vetëm shikonte. Sepse aty nuk ishte vetëm pasojë lufte. Ishte një mesazh. Shkatërrimi i jetës së zakonshme. Shkatërrimi i dinjitetit.
Në atë kuzhinë ku dikur ishte gatuar buka e përditshme, tani kishte mbetur vetëm dheu dhe heshtja. E kuptova se lufta nuk synon vetëm trupin e njeriut. Ajo synon shtëpinë, kujtesën, përditshmërinë - gjithçka që e bën jetën normale. Kur dolëm jashtë, askush nuk foli për disa minuta. Sepse disa pamje nuk kërkojnë përkthim. Ato mbeten brenda njeriut përgjithmonë.
 
PRANË VARREVE TË FRESKËTA
U larguam nga ajo shtëpi, nga ai tmerr dhe llahtar që dukej se ishte ngjitur në çdo mur, në çdo send, në çdo frymëmarrje. Ecëm në heshtje. Askush nuk kishte më pyetje. Kamera ishte ulur. Hapat tanë ishin të rëndë, sikur secili prej nesh po mundohej të largohej fizikisht nga ajo që kishte parë, por jo edhe shpirtërisht. Pak më tej arritëm pranë varreve të freskëta. Toka ishte ende e lagësht. Dheu i kthyer rishtas kishte një ngjyrë tjetër nga toka përreth. Nuk kishte ende bar. Nuk kishte kohë për zbukurime. Vetëm dërrasa të vendosur shpejt dhe mbishkrime të thjeshta. I numërova me sy.

Dyzet e nëntë varre mbanin mbiemrin Jashari. Pranë tyre ishin edhe pesë varre të tjera, me mbiemra të ndryshëm. Fqinj. Apo miq të ardhur. Njerëz që kishin qenë pjesë e të njëjtit fat. U afrova ngadalë. Nuk doja të shkelja gabimisht mbi dheun e freskët. Ndjeja sikur çdo hap kërkonte respekt. Gazetarët qëndruan pak më prapa. Edhe ata e ndien se ky nuk ishte më moment reportazhi. Ishte moment heshtjeje. Era lëvizte lehtë mbi varre. Nuk kishte zë njerëzish. Vetëm një qetësi që të detyronte të ulje kokën.
Lexova emrat. Disa ishin burra. Disa gra. Disa fëmijë.
Në atë çast, numrat që kishim dëgjuar në lajme e humbën kuptimin. Nuk ishin më statistika. Ishin emra. Ishin jetë. Njëri nga gazetarët ngriti kamerën, por e uli sërish. Ndoshta ndjeu se disa pamje nuk mund të kapen pa u bërë vetë pjesë e dhimbjes.
Unë qëndrova gjatë duke vështruar rreshtin e varreve. Aty e kuptova se Prekazi nuk ishte vetëm një vend beteje. Ishte edhe vend varrimi. Një vend ku historia kishte marrë trajtën e dheut. Dhe për herë të parë atë ditë ndjeva një heshtje të ndryshme - jo heshtjen e frikës, por heshtjen e dhunës. Sepse përballë varreve të freskëta, fjalët bëhen të vogla.
Në fshat nuk takuam asnjë njeri. Rrugët ishin të zbrazëta. Portat të hapura, oborret pa zë, dritaret që shikonin bosh. Ishte një heshtje e pazakontë, një heshtje që nuk i përkiste jetës së zakonshme të një fshati. Në një orë të tillë, zakonisht do të dëgjohej ndonjë zë fëmije, ndonjë thirrje nga oborri, zhurma e enëve ose lehja e qenve. Por tani - asgjë.
Vetëm sorrat. Ato krrokatnin mbi çatitë e shkatërruara dhe mbi pemët e zhveshura. Zëri i tyre e thyente qetësinë si një kujtesë e errët se jeta njerëzore ishte larguar. Krrokama e tyre jehonte nëpër fshat si një elegji e egër.
Pak më tej pamë disa lopë që silleshin pa drejtim. Ecnin nga një oborr në tjetrin, ndaleshin, kthenin kokën, sikur kërkonin dikë. M’u duk sikur kërkonin pronarin e tyre. Lëvizjet e tyre ishin të çrregullta, pa qetësi, si të qenieve që nuk e kuptonin pse rutina e përditshme ishte ndërprerë. Njëra prej tyre ndaloi pranë një porte të hapur dhe qëndroi gjatë aty. Ai çast më preku thellë. Sepse kafshët nuk e kuptojnë luftën. Ato vetëm ndiejnë mungesën. Edhe dy a tre qenë endeshin rrugës, duke lëvizur bishtin me një lloj besnikërie të verbër.
Fshati dukej si një trup pa shpirt. Gazetarët nuk flisnin. Kamera regjistronte rrugën bosh, sorrat, lopët dhe qentë që endeshin pa qëllim. Dhe papritur kuptova se shenja më e rëndë e tragjedisë nuk ishte vetëm shkatërrimi i shtëpive. Ishte mungesa e njerëzve. Një fshat pa njerëz është pamja më e qartë e luftës. Ndërsa largoheshim ngadalë, ndjeva se Prekazi nuk ishte më vetëm vend i ngjarjes. Ishte një hapësirë ku jeta ishte tërhequr përkohësisht, duke lënë pas vetëm jehonën e saj. Sorrat vazhdonin të krrokatnin. Dhe ajo krrokatë më dukej si zëri i vetëm që kishte mbetur për të dëshmuar atë që kishte ndodhur aty.
Pas daljes nga Prekazi, u kthyem në të njëjtën rrugë nga kishim ardhur. Makina ecte ngadalë mes kodrave të zhveshura dhe shtëpive të heshtura, sikur edhe vetë rruga mbante mbi vete peshën e asaj që kishte ndodhur pak orë më parë. Askush në makinë nuk fliste shumë. Gazetarët shikonin nga dritaret, duke u përpjekur të kapnin me sy çdo shenjë jete, çdo detaj që mund të shpjegonte më mirë tragjedinë që kishim lënë pas. Prekazi mbetej pas nesh, por pamjet e tij vazhdonin të na ndiqnin si një jehonë e rëndë.