Lazim Miftari - EPOSI I KËNGËS SË GJALLË
Moderator 
EPOSI I KËNGËS SË GJALLË
Hyrje
Ky epos nuk është shkruar për të qëndruar në letër.
Është kënduar për herë të parë në një natë gushti, nën një ah të vjetër, nga një lahutar që as vetë nuk e dinte nëse ishte gjallë apo hije.
Figurat e tij — Zanat, Orët, Shtrigat, Dragoi, Kulshedra, Shtojzovallet — nuk janë zbukurime. Janë gjuhë: mënyra si populli i maleve i ka quajtur frikën, kujtesën, lirinë, plagën dhe këngën.
Eposi ndahet në dy pjesë:
Pjesa e parë ndjek krijimin e botës dhe lidhjen e njeriut me malin dhe ujin.
Pjesa e dytë zbret në fatin, luftën, dashurinë, errësirën dhe kujtesën — aty ku kënga bëhet gjaku i popullit.
Secila këngë qëndron më vete, por së bashku bëhen një fill i vetëm që nuk këputet: fijet e Orëve, telat e lahutës, gjurmët në gur.
PJESA E PARË
(Krijimi – Mali – Uji)
KËNGA E KRIJIMIT
Në fillim nuk kishte emër
as kufi,
vetëm një errësirë
që rrotullohej si mjegull.
Hyjnesha e Qiellit
ndezi dritën e parë —
yjet u shpërndanë
si fara mbi kupë.
Hyjnesha e Dheut
shtriu gjelbërimin;
rrënjët u lidhën me gurin,
barin dhe gjakun.
Hyjnesha e Liqenit
hapi pasqyrën e ujit;
atje shpirti i parë
pa fytyrën e vet.
Hyjnesha e Detit
ngriti valën e pafund;
ajo këndon ende me zë stuhie.
Nga fryma e tyre lindi njeriu,
i vogël si fije bari,
por me zemër
që u thërriste maleve.
Ora e parë iu afrua në gjumë,
ia preku ballin me gisht të nxehtë;
kur u zgjua, kishte një vijë
drite në ballë.
Gruaja e fshatit i tha:
“Ky është fati yt —
të jesh këngë e kujtesës.”
Zanat u shfaqën në bjeshkë.
Njëra i dha një gur të lëmuar:
“Kur të trembesh, fërkoje këtë gur.”
Tjetra ia preu shkurt:
“Kulshedra ka shtatë koka,
por ti ke dy duar për lahutë.”
Ai i mori dhuratat
dhe filloi të këndojë.
Kështu u thur filli:
qielli, toka, liqeni, deti,
njeriu dhe guri i këngës —
të lidhur në një varg
që nuk këputet.
KËNGA E MALIT
Në zemër të bjeshkëve,
ku gurët flenë si gjigantë,
Zanat e Malit rrinin
të bardha si bora.
Një mbrëmje një djalë
humbi në re.
Tri ditë e tri net endej pa ujë.
Në natën e tretë pa një zanë
me flokë të gjatë.
“Ndiqmë,” i tha ajo.
Flokët e saj u bënë shteg drite:
çdo fije floku tregonte një kreshtë,
çdo kreshtë të çonte te një krua.
Ai piu ujë dhe pa nga lart:
fshati i tij ishte një fije mielli
midis gurëve.
Zana e dytë, Gërshetëza,
thuri një kurorë me bar të egër.
“Mbaje këtë,” i tha,
“se liria nuk është flamur,
por një kurorë
që thuhet çdo mëngjes.”
Që atëherë, kush ngjitet lart
e ndjen frymën e tyre —
si zjarr në fyt,
si këngë para agimit.
Lahutari nuk këndon
për trimat e vdekur,
por për gurët që mbajnë gjurmë
këpucësh të gjalla.
KËNGA E UJIT
Një vajzë u ul në breg të liqenit.
Pasqyra e ujit i tregoi
jo fytyrën e saj,
por fytyrën e gjyshes
që vdiq pa u pagëzuar.
Hyjnesha e Liqenit
doli nga thellësia,
me sy si hëna mbi valë.
“Çdo pikë ruan një histori,” i tha.
“Por ti nuk mund t’i mbash të gjitha.”
Vajzës i ra një lot në ujë;
aty ku ra loti,
lulëzoi një zambak.
Muaj më vonë, ajo shkoi në det.
Hyjnesha e Detit
doli me kurorë prej algash,
me zë që këndonte si stuhi.
“Deti nuk ruan fytyra,” i tha,
“deti i humb anijet
dhe i kthen në këngë.”
Vajza futi këmbët në valë.
Uji i ftohtë i ngriu deri në gju,
por ajo dëgjoi një melodi të lashtë —
melodinë e vëllait që u mbyt
para tridhjetë vjetësh.
Atë natë ajo pa Vashat e Detit:
vallëzonin mbi valë
si dritë e thyer,
ia joshën shpirtin.
Ajo i ndoqi.
Në agim u gjet në një shpellë,
me duar plot zhavorr,
pa asnjë kujtim.
Kështu uji mëson:
liqeni ta kthen të kaluarën,
deti ta merr,
krojet e maleve
të japin vetëm një gllënjkë.
...............................
PJESA E DYTË
(Fati – Lufta – Dashuria – Errësira – Kujtesa)
KËNGA E FATIT
Orët janë të padukshme.
Thurin fijet ndërsa ti fle.
Njëra mban fijen e bardhë —
ndriçon si agim mbi mal.
Tjetra mban fijen e zezë —
rëndon si nata pa yje.
Një plak rrëfeu një herë:
“Kur linda,
Ora e parë më vuri në ballë
një vijë të kuqe.
‘Kjo është plaga jote,’ më tha.
‘Por edhe kënga jote.’
Pesëdhjetë vjet më vonë, në luftë,
një thikë më preu pikërisht aty.
Ndërsa rridhte gjaku,
lahutari filloi të këndojë;
vargjet e tij mbyllën plagën.”
Fatbardha, zana e fatit,
nuk jep lumturi — jep shpresë.
Ajo del nga hija
vetëm kur lahutari e nis këngën
dhe pëshpërit:
“Ky është fati yt.
Këto janë vargjet e tua.
Asnjë fije nuk pritet pa u kënduar.”
KËNGA E LUFTËS
Kulshedra doli
nga shpella e Akruvisë.
Shtatë kokat nxirrnin zjarr e helm.
Barku i saj piu lumin e Vlorës
në tri gllënjka.
Fshatarët ikën.
Plaku i vetëm mbeti,
me lahutë në prehër.
Në zemër të malit,
Dragoi u zgjua nga gjumi shekullor.
Zanat ia fërkuan krahët me vesë.
Kur u ngrit, qielli u bë i zi
nga era e krahëve.
“Kulshedra ka shtatë koka,”
i tha Dragoi plakut.
“Ti ke shtatë tela në lahutë.”
Beteja nisi mbi fushë.
Dragoi përvëloi dy koka
me zjarr të pastër.
Kulshedra i kafshoi krahun e majtë.
Plaku nisi të këndojë:
“Mali lind malin,
guri thërret gurin,
zjarri i dragoit
nuk djeg — pastron.”
Në çdo varg,
një tel i lahutës dridhej;
në çdo dridhje,
një kokë e Kulshedrës binte.
Kur mbeti koka e fundit,
Kulshedra u hodh mbi plak.
Dragoi e mbrojti me trup.
Ra së bashku me përbindëshin.
Plaku mbeti vetëm.
Lahuta kishte dy tela të këputur.
Por ai këndoi përsëri:
“Liria nuk është kur fiton —
është kur këndon
mbi gurët e rënë.”
KËNGA E DASHURISË
Shtojzovallet dalin
natën e plotëhënës.
Këmbët e tyre nuk prekin tokën.
Kur vallëzojnë,
bari përkulet pas tyre.
Një bari i ri i pa një natë.
E ndoqi nëpër mjegull.
Ajo e çoi te një krua.
“Pi ujë,” i tha.
Ai piu.
Në mëngjes, kur u zgjua,
nuk mbante mend emrin e vet,
por dinte përmendsh
një këngë dashurie
që nuk e kishte dëgjuar kurrë.
Vashat e kroit tallen me të:
“Dashuria nuk mbahet.
Është si uji në pëllëmbë —
sa t’i hapësh gishtat, rrjedh.”
Floçka, lulja e bardhë,
lulëzon aty ku ka rënë
një lot pa dëshmitar.
Bariu i ri u kthye në fshat,
këndoi këngën e tij
para gjithë popullit.
Askush nuk e kuptoi,
por të gjithë qanë.
Zanat e dashurisë
lidhin vetëm një gjë:
kujtimin me këngën,
jo njeriun me njeriun.
KËNGA E ERRSIRËS
Shtrigat nuk hyjnë në shtëpi
me prag hekuri.
Por një natë, një grua
e la derën hapur.
Në mesnatë, Shtriga hyri
me sy të kuq si prush.
I vuri dorën mbi zemër foshnjës.
Foshnja nuk qau —
filloi të kollitej gjak.
Nëpër fshat, Xhindët
lëviznin si era.
Një xhind i vogël hyri
në veshin e lahutarit.
Atë natë, lahutari
këndoi kundër vetes:
këndoi se si e kishte tradhtuar
vëllanë tridhjetë vjet më parë.
Katallani,
përbindëshi i fëmijëve,
nuk është i madh e i zi.
Katallani është i vogël,
i ngjan një zogu të ngordhur,
dhe fëmijët që e shohin
nuk flasin më për shtatë vjet.
Gruaja e foshnjës
shkoi te plaka e fshatit.
Plaka mori një pendë
të zezë pule,
e dogji mbi prag
dhe tha:
“Errësira nuk mposhtet me dritë —
mposhtet duke u kënduar.”
Që nga ajo natë, lahutari këndon
çdo të premte
një këngë për Shtrigën.
Në këngë,
ai i fal emrin e saj të vërtetë.
Dhe derisa ai këndon,
asnjë fëmijë nuk kollitet gjak.
KËNGA E KUJTESËS
Pas betejave,
pas dashurive,
pas errësirës,
lahutari ulet nën ahun e fshatit.
Lahuta ka katër tela tani.
Shtatë ishin shumë;
dy i këputi lufta,
një ia mori një Vashë e Detit.
Populli mblidhet rreth tij.
Ai nuk këndon heronj të mëdhenj.
Këndon vajzën
që humbi kujtesën në liqen.
Këndon plakun
që rrinte vetëm me Kulshedrën.
Këndon foshnjën
që i mbijetoi Shtrigës.
“Kujtesa,” u thotë ai,
“nuk është ajo që mbani mend.
Kujtesa është ajo që këndohet.
Nëse nuk e këndoni nesër,
guri do të bëhet përsëri gur,
uji do të bëhet përsëri ujë
pa fytyrë.”
Fëmijët e fshatit
mësojnë përmendsh
vargjet e para.
Kur lahutari të vdesë,
do të hedhin një tel të lahutës
në liqen,
një tel në det,
një tel në mal,
dhe telin e fundit do ta mbështjellin
rreth zemrës së më të madhit.
Kështu përfundon eposi —
ku lahutari është urë
mes së kaluarës dhe së ardhmes,
në poemën që nuk mbaron kurrë:
“ku çdo njeri është varg i gjallë.”
Lazim Miftari
5 Maj 2026
Prishtinë
