Rajmonda Maleçka - Dibran Fylli - Në universin e pushkës, penës dhe artit (-IV-)
Moderator 
Nga libri i autores Rajmonda Maleçka “Portrete Letrarësh e Artistësh”
DIBRAN FYLLI - Në universin e pushkës, penës dhe artit.
Portret letrar-kritik mbi jetën, krijimtarinë dhe dëshminë historike
PJESA E KATËRTË
Pas luftës, veprimtaria e tij u zgjerua edhe në fushën e organizimit kulturor dhe botues. Themelimi dhe drejtimi i revistës „Orfeu“ përfaqëson një përpjekje për të krijuar hapësirë komunikimi ndërmjet krijuesve shqiptarë dhe autorëve nga vende të ndryshme. Revista promovon letërsinë, artin, kritikën dhe kulturën, duke u dhënë mundësi autorëve të prezantojnë krijimtarinë e tyre. Në këtë pikë, Fylli shfaqet jo vetëm si krijues, por edhe si organizator dhe promovues i jetës letrare.
Në këtë hapësirë kulturore është zhvilluar edhe bashkëpunimi ynë letrar. Shkrimet e mia për veprimtarinë e Dibran Fyllit, të botuara në revistën „Orfeu“, përfaqësojnë vazhdimësinë e një marrëdhënieje që nuk lidhet vetëm me letërsinë, por edhe me kujtesën e përbashkët të një periudhe historike. Krijimi i hapësirave ku autorët mund të prezantojnë veprat e tyre është një kontribut në jetën kulturore. Letërsia nuk zhvillohet vetëm përmes veprave të veçuara, por edhe përmes revistave, botimeve, takimeve dhe marrëdhënieve që krijojnë mundësi për bashkëpunim.
Për mua, një vend të veçantë në këtë studim zë intervista e realizuar më 27 gusht 1998 në Tiranë me Dibran Fyllin dhe bashkëluftëtarin Zejnullah Prokshi. Ajo i përket një kohe kur lufta në Kosovë ishte ende në zhvillim dhe kur dokumentimi i dëshmive të luftëtarëve kishte rëndësi të jashtëzakonshme. Kjo intervistë nuk është thjesht një material mediatik i së kaluarës; ajo është një dëshmi që lidh përvojën e luftëtarit me përgjegjësinë e gazetares për ta ruajtur dhe përcjellë të vërtetën e kohës.
Në këtë pikë, studimi merr edhe një dimension personal, por pa humbur karakterin e tij historik dhe kritik. Dëshmia e vitit 1998 është një pjesë e arkivit tim profesional dhe një kujtesë e drejtpërdrejtë e një periudhe kur fjala kishte peshë të veçantë. Ajo krijon një urë ndërmjet kujtesës sime dhe historisë së tij, por edhe ndërmjet dëshmitarit dhe lexuesit të sotëm.
Duke e parë të gjithë këtë rrugëtim, kuptojmë se figura e Dibran Fyllit nuk mund të vendoset brenda një përkufizimi të vetëm. Ai është një autor me disa fusha veprimtarie, një regjisor që ka punuar me gjuhën e filmit, një pjesëmarrës i luftës çlirimtare, një dokumentues i kujtesës historike dhe një veprimtar i jetës kulturore. Këto dimensione nuk janë të shkëputura nga njëri-tjetri. Ato përbëjnë pjesë të një përvoje të përbashkët, ku jeta personale, historia dhe krijimtaria artistike ndërthuren vazhdimisht.
Një analizë kritike e mirëfilltë duhet të dallojë rëndësinë historike të përvojës së autorit nga cilësia estetike e veprave të tij. Pjesëmarrja në ngjarje historike dhe dokumentimi i tyre i japin krijimtarisë një sfond të veçantë, por vlerësimi letrar e filmik kërkon edhe shqyrtimin e gjuhës, strukturës, ndërtimit artistik dhe origjinalitetit. Ky dallim nuk është rezervë ndaj autorit, por respekt ndaj krijimtarisë së tij dhe ndaj lexuesit që meriton një vlerësim të argumentuar. Rëndësia e një personaliteti nuk matet vetëm me numrin e veprave apo me gjerësinë e angazhimit, por edhe me gjurmën që lë në fushat ku vepron dhe me mundësinë që veprat e tij të mbeten objekt leximi, studimi e interpretimi.
Në fund të këtij vështrimi, Dibran Fylli shfaqet si një personalitet që e ka ndërtuar jetën në disa hapësira të rëndësishme të përvojës shqiptare: në arsimimin dhe formimin artistik, në angazhimin kombëtar, në luftën për liri, në dokumentimin e historisë dhe në veprimtarinë letrare e kulturore. Rrugëtimi i tij është një dëshmi e lidhjes së fortë ndërmjet individit dhe kohës në të cilën ai jeton. Ai i përket brezit që nuk e ka përjetuar historinë vetëm si rrëfim të të tjerëve, por është gjendur brenda saj, me përgjegjësinë dhe pasojat që sjell një përvojë e tillë.
Për këtë arsye, figura e tij meriton të studiohet në të gjitha dimensionet, pa u kufizuar vetëm te njëra prej tyre. Jeta e luftëtarit nuk e përjashton krijuesin; krijimtaria nuk e zbeh dëshmitarin; ndërsa veprimtaria kulturore nuk është një kapitull i shkëputur nga përvoja e tij historike. Të gjitha këto përbëjnë pjesë të një identiteti që është formuar nëpërmjet angazhimit, përkushtimit dhe nevojës për të lënë gjurmë.
Në historinë e një populli ka njerëz që njihen për atë që kanë bërë në një çast të caktuar, por ka edhe të tillë që vazhdojnë të jenë të pranishëm përmes veprave, dëshmive dhe gjurmëve që lënë pas. Dibran Fylli i përket kësaj hapësire: asaj ku përvoja kërkon të ruhet, fjala kërkon të shkruhet dhe arti kërkon të mos shkëputet nga jeta.
Pushka ishte pjesë e kohës së tij të luftës, pena u bë mjet i kujtesës, ndërsa arti mbeti një mënyrë për ta dëshmuar njeriun dhe historinë. Në këtë ndërthurje qëndron kuptimi i titullit dhe i gjithë rrugëtimit të Dibran Fyllit: një jetë mes pushkës, penës dhe skenës, ku përvoja personale shndërrohet në dëshmi dhe dëshmia kërkon të bëhet trashëgimi për brezat që vijnë.
Tiranë, më 10.11.2026
Rajmonda Maleçka- Publiçiste (Bashkëluftëtare)
