Ismail Ismaili - Takimi i kulturave përmes përkthimit letrar
Moderator 
TAKIMI I KULTURAVE PËRMES PËRKTHIMIT LETRAR
Çdo gjuhë përmban një mënyrë të veçantë të perceptimit, të emërtimit dhe të interpretimit të botës. Përmes saj shprehen emocionet, ndërtohen përfytyrimet dhe përcillet kujtesa individuale e kolektive. Kur një vepër letrare kalon nga një gjuhë në një tjetër, ajo nuk bart vetëm fjalë dhe kuptime, por hap para lexuesit një univers të formësuar nga një histori, një traditë dhe një ndjeshmëri kulturore e veçantë. Në këtë kuptim, përkthimi letrar përbën një nga format më të rëndësishme të takimit ndërmjet kulturave, sepse ai mundëson zbulimin e tjetrit dhe, njëkohësisht, rishikimin e vetvetes përmes një këndvështrimi të ri.
Të lexosh një vepër të përkthyer do të thotë të hysh në një realitet shoqëror, zakonet, normat dhe vlerat e të cilit nuk janë domosdoshmërisht të njohura për lexuesin. Përmes personazheve, peizazheve, ngjarjeve dhe situatave të rrëfyera, lexuesi përballet me përvoja që në pamje të parë mund t’i duken të largëta. Megjithatë, përtej dallimeve në mënyrat e jetesës, në tradita apo në forma të organizimit shoqëror, ai zbulon shqetësime dhe ndjenja universale: dashurinë, humbjen, shpresën, padrejtësinë, vuajtjen dhe dëshirën për liri. Kështu, letërsia e përkthyer nxjerr në pah afërsinë njerëzore pa i zbehur ose zhdukur dallimet kulturore.
Në këtë proces, përkthyesi zë një vend qendror. Puna e tij kërkon shumë më tepër sesa zotërimin e dy gjuhëve. Ai duhet të kuptojë ritmin e tekstit, tonalitetin e tij, zërin e autorit, nuancat semantike, fuqinë e figuracionit dhe kuptimet e nënkuptuara që fshihen pas një shprehjeje. Një proverb, një formulë mirësjelljeje, një metaforë ose një term i lidhur me një zakon mund të bartë një trashëgimi të tërë kulturore. Për t’i përcjellë këto elemente në një gjuhë tjetër, përkthyesi duhet jo vetëm t’i kuptojë, por edhe të vlerësojë funksionin e tyre brenda veprës dhe të gjejë një formulim që ua ruan forcën shprehëse dhe ngarkesën kulturore.
Pikërisht këtu shfaqet një nga dilemat themelore të përkthimit letrar: si mund të bëhet teksti i kuptueshëm për lexuesin e gjuhës pritëse, pa humbur veçantinë e origjinalit? Një përkthim tepër besnik ndaj strukturës së tekstit burimor mund të tingëllojë i ngurtë ose i errët, ndërsa një përshtatje e tepërt mund ta varfërojë veprën, duke i hequr pikërisht ato elemente që e bëjnë të dallueshme. Përkthyesi duhet, pra, të ruajë një ekuilibër të ndjeshëm ndërmjet besnikërisë dhe natyrshmërisë. Ai e vendos tekstin në një hapësirë të re gjuhësore, por pa ia mohuar lexuesit mundësinë për t’u përballur me mënyra të tjera të të menduarit, të të ndierit dhe të të jetuarit.
Shkëmbimet ndërmjet letërsisë shqipe dhe asaj franceze përbëjnë një shembull domethënës të këtij dialogu kulturor. Përkthimi i një vepre shqiptare në gjuhën frënge i jep lexuesit frankofon mundësinë të njohë një kujtesë historike, një hapësirë gjeografike dhe marrëdhënie njerëzore të formësuara nga përvoja të veçanta shoqërore e historike. Disa nocione, siç është fjala besa, kërkojnë një vëmendje të veçantë, sepse nuk mund të reduktohen në një ekuivalent të vetëm leksikor. Në varësi të kontekstit, besa mund të lidhet me fjalën e dhënë, besnikërinë, nderin, përgjegjësinë morale ose një angazhim të thellë etik. Kuptimi i saj shpaloset jo vetëm përmes fjalës së përdorur, por edhe përmes sjelljes dhe veprimeve të personazheve.
Në të njëjtën mënyrë, përkthimi i letërsisë franceze në gjuhën shqipe i hap lexuesit shqiptar qasje ndaj traditave të tjera estetike, filozofike dhe narrative. Përmes këtij kontakti, pasurohen jo vetëm përvojat e leximit, por edhe vetë mundësitë shprehëse të gjuhës pritëse. Përkthimi krijon ura ndërmjet traditave letrare dhe i jep mundësi një kulture të dialogojë me një tjetër në mënyrë të vazhdueshme dhe krijuese.
Një dimension tjetër i rëndësishëm i përkthimit letrar lidhet me përcjelljen e kujtesës. Falë përkthimet, rrëfimet e komuniteteve më pak të njohura mund të kapërcejnë kufijtë gjuhësorë dhe gjeografikë. Dëshmitë për luftën, mërgimin, përndjekjen, rezistencën apo traumën marrin kështu një jehonë më të gjerë. Përmes fatit të një individi, lexuesi mund të depërtojë më thellë në përvojën e një kolektiviteti dhe ta kuptojë atë jo vetëm si fakt historik, por edhe si përjetim njerëzor.
Megjithatë, kjo përgjegjësi kërkon një rigorozitet të veçantë. Zgjedhjet e përkthyesit ndikojnë drejtpërdrejt në mënyrën se si perceptohet kultura prej së cilës vjen vepra. Thjeshtimi i referencave, neutralizimi i zërit të një personazhi, zhdukja e një ambiguiteti ose përshtatja e tepërt e një realiteti kulturor mund ta ndryshojnë ndjeshëm kuptimin e veprës. Prandaj, respektimi i tekstit burimor kërkon lexim të thelluar, kërkim, njohje të kontekstit dhe një reflektim të vazhdueshëm mbi pasojat e çdo zgjedhjeje përkthimore.
Përkthimi letrar nuk pasuron vetëm lexuesin, por edhe vetë gjuhën që e mirëpret veprën. Ai sjell ritme, figura, struktura dhe forma rrëfimtare që mund t’i zgjerojnë mundësitë e saj shprehëse. Në këtë mënyrë, dialogu ndërmjet kulturave zhvillohet edhe brenda vetë gjuhës: në kontakt me një gjuhë tjetër, ajo zbulon burime dhe mënyra të reja të të shprehurit.
Takimi i kulturave përmes përkthimit letrar mbështetet, në thelb, mbi mirëkuptimin, interpretimin dhe respektin ndaj veçantisë së tjetrit. Në saje të punës së përkthyesit, një zë i lindur në një gjuhë mund të dëgjohet dhe të kuptohet në një gjuhë tjetër pa e humbur domosdoshmërisht individualitetin e tij. Në këtë hapësirë të përbashkët leximi, dallimet nuk shfaqen si pengesë, por si burim njohjeje dhe pasurimi reciprok. Kështu, letërsia e përkthyer bëhet një mjet i fuqishëm afrimi ndërmjet njerëzve dhe kulturave, duke kapërcyer largësitë që mund t’i krijojnë gjuha, historia dhe kufijtë.
