Teuta Sadiku - Mbi Rozafën e Robert Martikos
Moderator 
Ndryshimet konceptuale, metodologjike dhe vlerësuese,në trajtimin akademik të Rozafës në letrat shqipe
Mbi Rozafën e Robert Martikos
TRAJTIMI TRADICIONAL AKADEMIK I ROZAFËS
Në studimet ekzistuese mbi Rozafën, trajtimi i legjendës fokusohet kryesisht në disa aspekte të njohura:
Mit folklorik legjendë popullore
Shpesh Rozafa shihet si legjendë që shpjegon ndërtimin e kalasë së Shkodrës dhe simbolin e flijimit, e ruajtur në traditën gojore dhe në disa shkrime historike që lidhen me Kalasë e Rozafës, sipas Barletit që e përmend legjendën rreth shek. XV.
Temë e folklorit dhe e sakrificës
Studimet etnografike e interpretojnë mitin si një motiv të flijimit të gruas për ndërtimin e një strukture të qëndrueshme dhe e lidhin me besën, që për shqiptarët ka peshë të lartë sociokulturore.
Simbolika sociokulturore
Tekste të tjera folklorike analizojnë kërkesën e Rozafës që t’i lihet një pjesë e trupit jashtë mureve ,si simbol i pranimit të jetës dhe detyrës së nënës , dhe e shohin këtë si tregues të vlerave familjare dhe komunitare.
Përhapja e motivit në Evropë
Një pikë që trajtohet në studimet krahasuese (për shembull për elementin e “immurement/ murim i brendshëm”) është se ky motiv nuk është exklusiv shqiptar, por haset edhe në mitet e tjera ballkanike dhe më gjerë, të lidhura me sakrificën themelore për strukturat themelore (kala, ura).
Trajtimi ekzistues zakonisht e lexon Rozafën si:
mit historik/folklorik
fenomen sociokulturor
simbol të flijimit familjar dhe besës
pjesë të imagjinativës popullore.
Ky këndvështrim është i vlefshëm brenda studimeve folklorike, antropologjike apo letrare tradicionale.
Leximi i Robert Martikos si një qasje hermeneutike dhe filozofike
Trajtimi i Rozafës nga Robert Martiko është radikalisht ndryshe në disa aspekte kyçe:
Transformim nga mit folklorik në kategori ekzistenciale
Martiko e lexon legjendën jo vetëm si sekuencë ngjarjesh folklorike, por si strukturë antropologjike që reflekton mbi natyrën e qenies njerëzore. Ai sheh në Rozafë jo thjesht një figurë të viktimizuar, por shpirt që pranon të ndërthurë vetveten me realitetin për të bërë qëndrueshmërinë të mundur , një koncept i thellë filozofik që shtrihet përtej folklorit.
Kjo është një zhvendosje e madhe: Rozafa bëhet jo vetëm simbol i flijimit, por model ontologjik i lidhjes midis subjektit dhe së përbashkëtës , një frymë që lidh jetën me strukturën.
Refuzimi i leximit viktimizues
Ndërsa studimet tradicionale shpesh e interpretojnë Rozafën si sacrificium tragicum ose si figurë patriarkale të përdorur si metaforë sociale, Martiko e shikon veprimin e saj si zgjedhje aktive për dhënie kuptimi, jo si dhunë mbi trupin e gruas apo viktimizim. Ai e shndërron flijimin në akt të dashurisë , jo sakrificë e patjetërsueshme, por dhënie që bën jetën të vazhdojë.
Rozafa si metaforë për strukturat e shoqërisë
Teksti i Martikos e lexon legjendën si kritikë ndaj strukturave moderne socio-kulturore: muret që ndërtohen pa shpirt shemben, jo nga forca e jashtme, por nga mungesa e kuptimeve që lidhen me dashurinë, kujdesin, besën dhe dhënien e vetë. Ky është një koment filozofik mbi kushtet e qëndrueshmërisë së komunitetit, që shkon përtej folklorit.
Këtu legjenda bëhet paradigmë e mendimit subjektiv mbi strukturat kolektive , një hap shumë larg nga interpretimi narrativ apo antropologjik.
Trajtimi që i bën Martiko Rozafës nuk është thjesht një version i ri i legjendës, por hap një dritare interpretative të re , legjendën e sheh si strukturë të mendimit, jo vetëm narrativë folklorike.
Çliron temën nga kufijtë etnografikë, duke e vendosur atë në dialog me filozofi të flijimit, etikë dhe ekzistencë.
Kërkon një përfshirje aktive të kritikës letrare, që të mos shqyrtojë vetëm “ç’thotë legjenda”, por “çfarë na thotë legjenda për ne si subjekte kulturale”.
Çliron temën nga kufijtë etnografikë, duke e vendosur atë në dialog me filozofi të flijimit, etikë dhe ekzistencë.
Kërkon një përfshirje aktive të kritikës letrare, që të mos shqyrtojë vetëm “ç’thotë legjenda”, por “çfarë na thotë legjenda për ne si subjekte kulturale”.
Vlera e trajtimeve tradicionale shërben si bazë solide për kuptimin historik dhe folklorik të legjendës. Ndihmon në njohjen e versioneve dhe motivave narrative të shumta. Strukturon legjendën si element kulturor identitar.
Martiko i jep legjendës peshë epistemologjike dhe ekzistenciale.
E çon Rozafën në dialog me mendimin bashkëkohor filozofik (dhënie, qëndrueshmëri, strukturë, dashuri).
Sfidon kritikën letrare të kufizohet vetëm në folkloristikë.
E çon Rozafën në dialog me mendimin bashkëkohor filozofik (dhënie, qëndrueshmëri, strukturë, dashuri).
Sfidon kritikën letrare të kufizohet vetëm në folkloristikë.
Disa kufizime akademike
Qasja filozofike kërkon sistemim metodologjik të dukshëm në bazë teorik (p.sh., hermeneutikë Gadamer-iane, filozofi ekzistenciale etj.), që tradicionalisht mungon në tekstet interpretative.
Duhet balancë midis interpretimit hermeneutik dhe analizës strukturale të mitit , një hap drejt metodologjisë më rigoroze.
Duhet balancë midis interpretimit hermeneutik dhe analizës strukturale të mitit , një hap drejt metodologjisë më rigoroze.
Trajtimet tradicionale sjellin kuptimin e legjendës së Rozafës si fenomen historik-folklorik dhe kulturor.
Trajtimi i Martikos e rikoncepton atë si strukturë filozofike dhe hermeneutike, duke e çuar legjendën në rrugë të mendimit shkencor që kapërceu kufijtë e folklorit.
Trajtimi i Martikos e rikoncepton atë si strukturë filozofike dhe hermeneutike, duke e çuar legjendën në rrugë të mendimit shkencor që kapërceu kufijtë e folklorit.
Në terma akademikë, kjo do të thotë se Martiko e çon Rozafën nga statusi i “simbolit narrativ” në statusin e tekstit problematik që kërkon interpretim filozofik dhe moral , një lëvizje që hap fushën për studime të reja serioze në letrat shqipe dhe studimet kulturore.
Teuta Sadiku
